Shloka 65
Saptasārasvata-tīrtha-prasaṅgaḥ | The Saptasārasvata Pilgrimage Account and the Maṅkaṇaka Narrative
तथाश्मकुट्टैवनियैर्मुनिभिर्बहुभिववतम् । स्वाध्यायघोषसंघुष्ट मृगयूथशताकुलम्,तदनन्तर हलायुध बलदेवजी सप्तसारस्वत नामक तीर्थमें आये जो सरस्वतीके तीथॉमें सबसे श्रेष्ठ हैं। वहाँ अनेकानेक ब्राह्मणोंके समुदाय निवास करते थे। वेर, इंगुद, काश्मर्य (गम्भारी), पाकर, पीपल, बहेड़े, कंकोल, पलाश, करीर, पीलु, करूष, बिल्व, अमड़ा, अतिमुक्त, पारिजात तथा सरस्वतीके तटपर उगे हुए अन्य नाना प्रकारके वृक्षोंसे सुशोभित वह तीर्थ देखनेमें कमनीय और मनको मोह लेनेवाला है। वहाँ केलेके बहुत-से बगीचे हैं। उस तीर्थमें वायु, जल, फल और पत्ते चबाकर रहनेवाले, दाँतोंस ही ओखलीका काम लेनेवाले और पत्थरसे फोड़े हुए फल खानेवाले बहुतेरे वानप्रस्थ मुनि भरे हुए थे। वहाँ वेदोंके स्वाध्यायकी गम्भीर ध्वनि गूँज रही थी। मृगोंके सैकड़ों यूथ सब ओर फैले हुए थे। हिंसारहित धर्मपरायण मनुष्य उस तीर्थका अधिक सेवन करते थे। वहीं सिद्ध महामुनि मंकणकने बड़ी भारी तपस्या की थी
tathāśmakūṭṭaivanijair munibhir bahubhir āvṛtam | svādhyāyaghoṣasaṃghuṣṭaṃ mṛgayūthaśatākulam || tad-anantaraṃ halāyudhaḥ baladevājī saptasārasvata-nāmakaṃ tīrtham ājagāma, yat sarasvatī-tīrtheṣu śreṣṭhatamam | tatra bahavo brāhmaṇa-saṃghā nivasanty āsan | vera-iṅguda-kāśmarya (gambhārī)-pākara-pippala-bibhitaka-kaṅkola-palāśa-karīra-pīlu-karūṣa-bilva-āmrāṭaka-atimukta-pārijāta-prabhṛtibhiḥ sarasvatī-taṭodbhavaiś ca nānāvidhaiḥ vṛkṣaiḥ suśobhitam, darśanīyaṃ manoharaṃ ca tat tīrtham | tatra kadalī-vāṭikā bahvyaḥ | tatra vāyu-jala-phala-patra-bhakṣāḥ, dantair eva ulūkhalakarma-kāriṇaḥ, aśmabhir bhinnaphala-bhojinaś ca bahavo vānaprasthā munayaḥ paripūrṇāḥ | tatra vedānāṃ svādhyāyasya gambhīro dhvaniḥ pratidhvanati sma | mṛgāṇāṃ śataśo yūthāni sarvataḥ prasṛtāni | ahiṃsā-dharma-parāyaṇā manuṣyāḥ tat tīrtham adhikaṃ sevante sma | tatraiva siddho mahāmunir maṅkaṇako mahāntam tapaś caritavān iti |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ท่าน้ำศักดิ์สิทธิ์นั้นแน่นขนัดด้วยฤๅษีมากมาย ผู้ดำรงชีพด้วยการทุบและผ่าผลไม้ป่าด้วยก้อนศิลา เสียงสวดสวาธยายะแห่งพระเวทก้องกังวานลึกหนัก และฝูงกวางนับร้อยกระจายอยู่ทั่วทุกทิศ ครั้นแล้ว หะลายุธะ พละเทวะ ได้มาถึงทีรถะชื่อ “สัปตสารถสวตะ” อันได้รับยกย่องว่าเป็นยอดแห่งทีรถะทั้งหลายของแม่น้ำสรัสวตี ที่นั่นมีหมู่พราหมณ์ใหญ่พำนักอยู่มากมาย ทีรถะนั้นงามตาและชวนให้ใจหลงใหล ประดับด้วยไม้หลากชนิดที่ขึ้นตามฝั่งสรัสวตี—เวระ อิงคุทะ กาศมรยะ (คัมภารี) ปาการะ ปิพพละ บิภีตกะ กังกโกล ปลาศะ กะรีระ ปีลุ กะรูษะ บิลวะ อามราฏกะ อติมุกตะ ปาริชาตะ และอื่น ๆ—ทั้งยังมีดงกล้วยเป็นอันมาก ภายในทีรถะนั้นเต็มไปด้วยมุนีวานปรัสถะ ผู้ดำรงด้วยลม น้ำ ผลไม้ และใบไม้ ผู้ใช้ฟันแทนครก และผู้กินผลไม้ที่ผ่าด้วยหิน เสียงศึกษาพระเวทอันเคร่งขรึมสะท้อนก้องอยู่ที่นั่น ฝูงกวางแผ่ไปทุกทิศ ผู้ยึดมั่นในธรรมแห่งอหิงสาและความชอบธรรมพากันมาสู่ทีรถะนั้นเนืองนิตย์ และ ณ ที่นั้นเอง มหามุนีมังกณกะผู้สำเร็จแล้วได้บำเพ็ญตบะอันยิ่งใหญ่
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage elevates tīrtha-life as an ethical and spiritual ideal: non-violence (ahiṃsā), disciplined learning (svādhyāya), and austerity (tapas) create a community where humans, sages, and wildlife coexist without fear, making the place ‘foremost’ not merely by geography but by conduct.
Vaiśampāyana describes a Sarasvatī pilgrimage site—Saptasārasvata—just as Baladeva arrives there. The scene is painted with hermit-sages living on simple forest fare, constant Vedic recitation, abundant deer herds, and the memory of the great sage Maṅkaṇaka’s austerities performed at that very tīrtha.