Previous Verse
Next Verse

Shloka 46

Saptasārasvata-tīrtha-prasaṅgaḥ | The Saptasārasvata Pilgrimage Account and the Maṅkaṇaka Narrative

अभिगच्छन्ति तत्‌ तीर्थ पुण्यं ब्राह्मणसेवितम्‌ । जनेश्वर! वहाँ उस ब्राह्मणसेवित पुण्यतीर्थमें गन्धरवॉसहित देवता भी प्रतिमास आया करते हैं,पुरुषसिंह! तीर्थसेवनके लोभसे वे ब्रह्मर्षिणण समन्तपंचक तीर्थतक सरस्वती नदीके तटपर ठहर गये ।। जुद्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम्‌ | स्वाध्यायेनातिमहता बभूवु: पूरिता दिश: वहाँ होम करते हुए पवित्रात्मा मुनियोंके अत्यन्त गम्भीर स्वरसे किये जानेवाले स्वाध्यायके शब्दसे सम्पूर्ण दिशाएँ गूँज उठी थीं

vaiśampāyana uvāca |

abhigacchanti tat tīrthaṁ puṇyaṁ brāhmaṇasevitam |

janeśvara! tatra brāhmaṇasevite puṇyatīrthe gandharvaiḥ sahitā devatā api pratimāsaṁ āyānti, puruṣasiṁha! |

tīrthasevanalobhena te brahmarṣayaḥ samantapañcake tīrthe sarasvatīnadītīre nyavasan ||

yajvatāṁ tatra teṣāṁ tu munīnāṁ bhāvitātmanām |

svādhyāyenātimahatā babhūvuḥ pūritā diśaḥ ||

ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่องค์จเนศวร พวกเขาไปยังทิรถะอันศักดิ์สิทธิ์นั้น—ท่าข้ามอันเป็นบุญ ซึ่งได้รับการสถิตและชำระด้วยการปรนนิบัติของพราหมณ์ทั้งหลาย. โอ้สิงห์แห่งบุรุษ! ณ ทิรถะอันพราหมณ์เทิดทูนนี้ แม้เหล่าเทพ—พร้อมด้วยคันธรรพ—ก็มาเยือนเดือนแล้วเดือนเล่า. ด้วยความใคร่ในบุญแห่งการบำเพ็ญทิรถะ เหล่าพรหมฤๅษีจึงพำนัก ณ ฝั่งแม่น้ำสรัสวตี ที่ทิรถะชื่อสมันตปัญจกะ. และเมื่อฤๅษีผู้ชำระตนเหล่านั้นประกอบพิธีกรรมอยู่ เสียงสวาธยายะอันยิ่งใหญ่และกังวานก็ทำให้ทุกทิศสะท้านก้อง”

अभिगच्छन्तिthey go/approach
अभिगच्छन्ति:
Karta
TypeVerb
Rootअभि-गम् (गच्छ्)
Formलट् (Present), 3, Plural, Parasmaipada
तत्that
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
तीर्थम्pilgrimage-ford; sacred place
तीर्थम्:
Karma
TypeNoun
Rootतीर्थ
FormNeuter, Accusative, Singular
पुण्यम्holy, meritorious
पुण्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootपुण्य
FormNeuter, Accusative, Singular
ब्राह्मणसेवितम्served/attended by Brahmins
ब्राह्मणसेवितम्:
Karma
TypeAdjective
Rootब्राह्मण-सेवित
FormNeuter, Accusative, Singular, क्त (past passive participle) from √सेव्
युध्वताम्of (those) fighting
युध्वताम्:
TypeAdjective
Rootयुध् (युध्यते) → युध्वत्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Plural, शतृ (present active participle) used as adjective
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
तेषाम्of them
तेषाम्:
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Plural
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
मुनीनाम्of sages
मुनीनाम्:
TypeNoun
Rootमुनि
FormMasculine, Genitive, Plural
भावितात्मनाम्of the self-disciplined/purified-souled
भावितात्मनाम्:
TypeAdjective
Rootभावित-आत्मन्
FormMasculine, Genitive, Plural, क्त (past passive participle) from √भू/√भाव् in causative sense 'to cultivate/discipline'
स्वाध्यायेनby (Vedic) recitation/self-study
स्वाध्यायेन:
Karana
TypeNoun
Rootस्वाध्याय
FormMasculine, Instrumental, Singular
अतिमहतāvery great (in intensity/volume)
अतिमहतā:
Karana
TypeAdjective
Rootअति-महत्
FormNeuter, Instrumental, Singular
बभूवुःthey became / there were
बभूवुः:
TypeVerb
Rootभू
Formलिट् (Perfect), 3, Plural, Parasmaipada
पूरिताःfilled, resounding
पूरिताः:
TypeAdjective
Rootपूरित
FormFeminine, Nominative, Plural, क्त (past passive participle) from √पूर्
दिशःthe directions (quarters)
दिशः:
Karta
TypeNoun
Rootदिश्
FormFeminine, Nominative, Plural

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
D
devatāḥ (gods)
G
Gandharvas
B
brahmarṣis
M
munis
S
Samantapañcaka tīrtha
S
Sarasvatī river
T
tīrtha (holy ford)

Educational Q&A

The passage elevates tīrtha-sevā and svādhyāya as dharmic disciplines: holy places gain sanctity through the sustained presence, ritual, and Vedic recitation of purified sages, and even the gods are portrayed as honoring such centers of spiritual practice.

Vaiśampāyana describes a renowned pilgrimage site—Samantapañcaka on the Sarasvatī—where brahmarṣis reside for the sake of tīrtha-merit; as they perform rites and chant the Veda, the powerful sound of their svādhyāya fills all directions, and the gods with Gandharvas are said to visit there monthly.