Shloka 41
Saptasārasvata-tīrtha-prasaṅgaḥ | The Saptasārasvata Pilgrimage Account and the Maṅkaṇaka Narrative
जनमेजयने पूछा--यजुर्वेदके ज्ञाताओंमें श्रेष्ठ विप्रवर! मैं आपके मुँहसे यह सुनना चाहता हूँ कि सरस्वती नदी किस कारणसे पीछे लौटकर पूर्वाभिमुख बहने लगी? क्या कारण था कि वहाँ यदुनन्दन बलरामजीको भी आश्चर्य हुआ? सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वती किस कारणसे और किस प्रकार पूर्वदिशाकी ओर लौटी थीं? ।। वैशम्पायन उवाच पूर्व कृतयुगे राजन् नैमिषेयास्तपस्विन: । वर्तमाने सुविपुले सत्रे द्वादशवार्षिके
Vaiśampāyana uvāca | pūrvaṁ kṛtayuge rājan naimiṣeyās tapasvinaḥ | vartamāne suvipule satre dvādaśavārṣike ||
ชนเมชยะตรัสว่า “ข้าแต่พราหมณ์ผู้ประเสริฐในหมู่นักรู้ยชุรเวท! ข้าปรารถนาจะฟังจากปากท่านเองว่า เหตุใดแม่น้ำสรัสวตีจึงหวนกลับและไหลหันสู่ทิศตะวันออก? และเหตุใด ณ ที่นั้น ยทุนันทนะ พลรามจึงพิศวง? สรัสวตีผู้เลิศในหมู่สายน้ำ ด้วยเหตุใดและอย่างไรจึงกลับไปทางทิศตะวันออก?” ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา! ในกฤตยุคอันโบราณ เหล่าฤๅษีผู้บำเพ็ญตบะ ณ ไนมิษารัณยะ กำลังประกอบสัตรยัญอันยิ่งใหญ่ซึ่งยืดเยื้อถึงสิบสองปี”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the authority of ancient ascetic practice and long-form Vedic sacrifice (satra) as the setting in which sacred events are explained, implying that extraordinary occurrences in sacred geography are tied to disciplined ritual and tapas.
Vaiśampāyana begins his reply by shifting the scene to the Kṛta Yuga, describing the Naimiṣa sages conducting a grand twelve-year satra—this becomes the narrative backdrop for explaining why the Sarasvatī later turned back and flowed eastward (a point raised just before this verse).