Shloka 10
Bhīma–Duryodhana Gadāyuddha Saṃkalpa
Resolve for the Mace Duel
संजयने कहा--राजाधिराज! राजन! उस समय भाइयोंसहित युधिष्ठिरने जब इस प्रकार फटकारा, तब जलमें खड़े हुए आपके पुत्रने उन कठोर वचनोंको सुनकर गरम-गरम लंबी साँस छोड़ी। राजा दुर्योधन विषम परिस्थितिमें पड़ गया था और पानीमें स्थित था; इसलिये बारंबार उच्छवास लेता रहा। उसने जलके भीतर ही अनेक बार दोनों हाथ हिलाकर मन-ही-मन युद्धका निश्चय किया और राजा युधिष्ठिरसे इस प्रकार कहा-- ।। ७ “7१ || यूयं ससुह्ृद: पार्था: सर्वे सरथवाहना: । अहमेकः: परिद्यूनो विरथो हतवाहनः,“तुम सभी पाण्डव अपने हितैषी मित्रोंको साथ लेकर आये हो। तुम्हारे रथ और वाहन भी मौजूद हैं। मैं अकेला थका-माँदा, रथहीन और वाहनशाून्य हूँ
sa jaya uv01ca |
raj01dhir01ja r01jan tasmin samaye bhr01t 5bhi 25 saha yudhi 63 6dhire 47aiva 43 prak01ra 43 paribhartsita 25 san jale ti 63 6dhan tava putra 25 t01ni ka 6dhor01 47i vac01 43si 5brutv01 d2brgh01n u 63 4701n ni5bv01s01n mumoca |
sa vi 63ame 63u paristhite 63u jale sthita 25 puna 25 puna 25 ucchv01sa 43 lebhe |
sa jal01ntare bahu5bo b01hubhy01 43 vik 63ipya manas01 yuddha 43 ni5bcitya yudhi 63 6dhira 43 prati ida 43 uv01ca |
"y6bya 43 sasuh 5bda 25 p01rth01 25 sarve sarathav01han01 25 |
aham eka 25 paridy6bno viratho hata-v01hana 25 ||"
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราชา ข้าแต่พระราชา! ครั้นยุดิษฐิระพร้อมด้วยพระอนุชาทั้งหลายตำหนิเขาเช่นนั้น บุตรของท่านซึ่งยืนอยู่ในน้ำได้ยินถ้อยคำอันแข็งกร้าวแล้วก็ถอนลมหายใจยาวและร้อนครั้งแล้วครั้งเล่า ทุรโยธน์ตกอยู่ในภาวะคับขัน ยังคงอยู่ในน้ำและสูดลมหายใจลึกซ้ำแล้วซ้ำเล่า แล้วเมื่อยังอยู่ในน้ำนั่นเอง เขาสะบัดมือทั้งสองหลายครั้ง ตั้งจิตแน่วแน่ต่อการศึก และกล่าวแก่พระราชายุดิษฐิระว่า—“พวกท่านชาวปารถะมาพร้อมสหายผู้หวังดี ทั้งยังมีรถศึกและพาหนะครบครัน; ส่วนเรามีเพียงผู้เดียว อ่อนล้า ไร้รถศึก พาหนะถูกทำลายสิ้นแล้ว”
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how wounded pride and perceived unfairness can harden into renewed resolve for violence. Ethically, it contrasts outward disadvantage (being weaponless or without a chariot) with inward intention: Duryodhana turns humiliation into a justification to re-enter conflict, showing how ego can eclipse sober reflection on dharma.
After Yudhishthira censures him, Duryodhana remains in the water, repeatedly sighing in agitation. He gestures from within the water, steels his mind for battle, and addresses Yudhishthira, complaining that the Pandavas have allies and vehicles while he is alone, exhausted, and without a chariot or mount.