Shloka 45
द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake
(यस्य मूर्थाभिषिक्तानां सहस्नं मणिमौलिनाम् । आह्वत्य च करं सर्व स्वस्य वै वशमागतम् ।।
yasya mūrdhābhiṣiktānāṃ sahasraṃ maṇimaulinām | āhṛtya ca karaṃ sarve svasya vai vaśam āgatam || catuḥsāgaraparyantā pṛthivī ratnabhūṣitā | karṇenaikena yasyārthe karam āhāritā purā || yasyājñā pararāṣṭreṣu karṇeneva prasāritā | nābhavad yasya śastreṣu khedo rājñaḥ praśāsataḥ || āsīno hāstinapure kṣemaṃ rājyam akaṇṭakam | anvapālayad aiśvaryāt kuberaṃ api nāsmarat || bhavanād bhavanaṃ rājan prayātuḥ pṛthivīpate | devālayapraveśe ca panthā yasya hiraṇmayaḥ || ārūhya airāvataprakhyaṃ nāgam indrasamo balī | vibhūtyā sumahatyā yaḥ prayāti pṛthivīpatiḥ || taṃ bhṛśakṣatam indrābhaṃ padabhyām eva dharātale | tiṣṭhantam ekaṃ dṛṣṭvā tu mamābhūt kleśa uttamaḥ || tasya caivaṃvidhasyāsya jagannāthasya bhūpateḥ | vipad apratimābhūd yā balīyān vidhir eva hi || tato 'smai tad ahaṃ sarvam uktavān grahaṇaṃ tadā | dvaipāyanaprasādāc ca jīvato mokṣam āhave ||
สัญชัยกล่าวว่า— “ผู้ซึ่งเพื่อเขา บรรดากษัตริย์ผู้ได้รับราชาภิเษกนับพัน สวมมงกุฎประดับรัตนะ ต่างนำบรรณาการมาถวายและยอมอยู่ใต้บังคับ; ผู้ซึ่งเพื่อเขา กรรณะเพียงผู้เดียวเคยเก็บส่วยจากแผ่นดินอันประดับด้วยรัตนะนี้ซึ่งแผ่ไปจรดสี่สมุทร; ผู้ซึ่งคำบัญชาของเขา กรรณะได้แผ่ไปยังแว่นแคว้นอื่น; ผู้ซึ่งเมื่อทรงปกครอง มิได้ต้องเหนื่อยยากด้วยการยกอาวุธ; ผู้ซึ่งประทับอยู่ ณ หัสตินาปุระ คุ้มครองราชอาณาจักรอันเกษม ไร้หนามแห่งภัย และด้วยสิริรุ่งเรืองทำให้แม้กุเบรยังดูเลือนหาย; ข้าแต่พระราชา ข้าแต่เจ้าผู้ครองพิภพ! ผู้ซึ่งเพื่อเขา ได้ปูทางทองจากเรือนสู่เรือน แม้ถึงทางเข้าสู่เทวาลัย; ผู้ซึ่งมีกำลังดุจอินทรา เสด็จโดยทรงช้างประหนึ่งไอราวตะ และเสด็จไปด้วยมหาสมบัติอันยิ่งใหญ่— เมื่อข้าพเจ้าเห็นทุรโยธนะผู้สว่างดุจอินทรานั้น บัดนี้บาดเจ็บสาหัส ยืนเดียวดายบนพื้นดินเปลือยด้วยเท้าของตนเอง ข้าพเจ้าถูกความทุกข์ท่วมท้น. ที่เจ้าแห่งโลกผู้ยิ่งใหญ่เช่นนั้นประสบเคราะห์กรรมไร้สิ่งเทียบ ย่อมแสดงว่า ‘ชะตา’ นั่นแลแข็งแรงยิ่งกว่า. แล้วข้าพเจ้าจึงเล่าให้เขาฟังทั้งหมด—เรื่องที่ข้าพเจ้าถูกจับ และเรื่องที่ด้วยพระกรุณาของทไวปายนะ (วยาสะ) ข้าพเจ้าจึงรอดชีวิตออกจากสมรภูมิ.”
संजय उवाच
Educational Q&A
Worldly sovereignty—tribute, wealth, and ceremonial grandeur—cannot shield anyone from reversal; the passage underscores the Mahābhārata’s recurring insight that ‘vidhi’ (destiny/time) can overpower even the most exalted ruler, urging humility and detachment from pride in power.
Sañjaya describes Duryodhana’s former imperial magnificence—kings paying tribute, Karṇa enforcing his authority, golden pathways, elephant processions—and contrasts it with the present scene: Duryodhana stands alone and badly wounded on the ground. Moved by grief, Sañjaya then reports that he told Duryodhana how he had been captured and later spared alive through Vyāsa’s grace.