Shloka 323
Sauptika Parva, Adhyaya 8 — Dhṛṣṭadyumna-vadha and the Camp’s Nocturnal Rout
हत्वा पाज्चालराजानं रथमारुह्म तिष्ठति । राजन! वे सारी स्त्रियाँ अश्वत्थामाको देखकर बहुत डर गयी थीं; अतः दीन कण्ठसे बोलीं--'अरे! जल्दी दौड़ो! जल्दी दौड़ो! हमारी समझमें नहीं आता कि यह कोई राक्षस है या मनुष्य। देखो
sañjaya uvāca | hatvā pāñcālarājānaṃ ratham āruhya tiṣṭhati | rājan! tāḥ sarvāḥ striyaḥ aśvatthāmānaṃ dṛṣṭvā bhayāt atidīnāḥ kaṇṭhena ūcuḥ—“are! kṣipraṃ dhāvata, kṣipraṃ dhāvata! na hi jānīmaḥ eṣa rākṣaso vā manuṣyo vā. paśyata, sa pāñcālarājasya vadhaṃ kṛtvā rathopari sthitaḥ.”
สัญชัยกล่าวว่า “เขาสังหารพระราชาแห่งปัญจาลแล้วขึ้นรถศึกยืนอยู่ ณ ที่นั้น” ข้าแต่พระราชา ครั้นสตรีทั้งหลายเห็นอัศวัตถามา ก็ถูกความหวาดผวาครอบงำ จึงร้องด้วยเสียงสั่นเครืออันน่าเวทนาว่า “หนีเถิด—หนีเร็ว! เราไม่อาจรู้ได้ว่าเขาเป็นยักษ์หรือมนุษย์ ดูเถิด เขาฆ่าพระราชาแห่งปัญจาลแล้ว ยืนอยู่บนรถศึก!”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how unchecked rage and vengeance in war can cross into adharma, producing terror among the innocent and making the perpetrator appear ‘demonic’ in the eyes of society—an ethical warning about the moral collapse that accompanies cruelty.
Sanjaya reports to Dhritarashtra that Ashvatthama has killed the Panchala king (Drupada) and is standing on a chariot; the Panchala women, terrified, cry out for everyone to flee, unsure whether he is a demon or a man.