Shloka 31
Adhyāya 6: Śibira-dvāra-sthita Bhūta-varṇana and Aśvatthāmā’s Śaraṇāgati to Mahādeva
तस्या: फलमिदं घोर प्रतिघाताय कल्पते । तदिदं दैवविहितं मम संख्ये निवर्तनम्,“मैं सब प्रकारसे सोचने-विचारनेपर भी नहीं समझ पाता कि यह कौन है? निश्चय ही जो मेरी यह कलुषित बुद्धि अधर्ममें प्रवृत्त हुई है, उसीका विधात करनेके लिये यह भयंकर परिणाम सामने आया है, अतः आज युद्धसे मेरा पीछे हटना दैवके विधानसे ही सम्भव हुआ है
tasyāḥ phalam idaṃ ghoraṃ pratighātāya kalpate | tad idaṃ daivavihitaṃ mama saṅkhye nivartanam ||
นี่คือผลอันน่าสยดสยองของสิ่งนั้น ซึ่งมาเป็นการตอบสนองย้อนกลับอย่างรุนแรง ดังนั้น การถอนตัวของข้าจากสมรภูมินี้จึงเป็นสิ่งที่ชะตากำหนดไว้
संजय उवाच
Educational Q&A
Actions driven by impure or unrighteous intent ripen into fearful consequences; what appears as a sudden reversal in war can be understood as the ordained fruition (phala) of prior moral deviation, framed as fate (daiva) bringing retribution (pratighāta).
Sañjaya comments that a dreadful outcome has manifested as a counter-blow, and he interprets his turning back from the battlefield as something determined by divine dispensation—an inevitable consequence unfolding within the war’s moral causality.