Shloka 22
पाण्डवानां वनप्रस्थानवर्णनम् / The Pāṇḍavas’ Departure for the Forest
Vidura’s Report and Portents
वैशम्पायन उवाच ततो राज्ञो धृतराष्ट्रस्य गेहे गोमायुरुच्चैव्याहरदग्निहोत्रे । त॑ रासभा: प्रत्यभाषन्त राजन् समन्तत: पक्षिणश्नैव रौद्रा:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तत्पश्चात् राजा धृतराष्ट्रकी अग्निशालाके भीतर एक गीदड़ आकर जोर-जोरसे हुँआ-हुँआ करने लगा। उस शब्दको लक्ष्य करके सब ओर गदहे रेंकने लगे तथा गृधप्र आदि भयंकर पक्षी भी चारों ओर अशुभसूचक कोलाहल करने लगे
vaiśampāyana uvāca | tato rājño dhṛtarāṣṭrasya gehe gomāyur uccair vyāharad agnihotre | taṁ rāsabhāḥ pratyabhāṣanta rājan samantataḥ pakṣiṇaś caiva raudrāḥ |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “แล้วแต่บัดนั้น โอ พระราชาชนเมชยะ ภายในเรือนของพระเจ้าธฤตราษฏระ—ในสถานที่ประกอบอัคนิโหตระอันเป็นที่ตั้งแห่งไฟศักดิ์สิทธิ์—สุนัขจิ้งจอกตัวหนึ่งเข้ามาและร้องหอนกึกก้อง. ครั้นถือเสียงนั้นเป็นนิมิต ลาทั้งหลายก็เริ่มร้องระงมรอบด้าน และนกดุร้ายทั้งหลายก็ส่งเสียงอื้ออึงเป็นลางอัปมงคลไปทั่วทุกทิศ”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores that when sacred order (especially the ritual fire-space) is disturbed by inauspicious sounds, it is read as a warning of ethical and political imbalance. It reflects the epic’s idea that adharma in governance and family conduct manifests outwardly as ominous portents.
Vaiśampāyana reports to King Janamejaya that a jackal cried loudly inside Dhṛtarāṣṭra’s agnihotra area; in response, donkeys brayed and fierce birds cried out all around—an ominous chorus interpreted as a bad omen for Dhṛtarāṣṭra’s house and the kingdom.