Shloka 17
सभा-पर्यवसान-प्रस्थानवचनम् | Counsel at the Point of Departure
मैं तो धर्मका स्वरूप सूक्ष्म और गहन होनेके कारण तथा इस धर्मनिर्णयके कार्यके अत्यन्त गुरुतर होनेसे तुम्हारे इस प्रश्नका निश्चितरूपसे यथार्थ विवेचन नहीं कर सकता ।। नूनमन्त: कुलस्यायं भविता नचिरादिव । तथा हि कुरव: सर्वे लोभमोहपरायणा:,अवश्य ही बहुत शीघ्र इस कुलका नाश होनेवाला है; क्योंकि समस्त कौरव लोभ और मोहके वशीभूत हो गये हैं
bhīṣma uvāca | ahaṁ tu dharmasya svarūpaṁ sūkṣmaṁ gahanaṁ ca, dharmanirṇayasya cāsya kāryasya atyanta-gurutvāt, tava praśnasya niścitarūpeṇa yathārthaṁ vivecanaṁ na śaknomi || nūnam antaḥkulasya ayaṁ bhavitā na cirād iva | tathā hi kuravaḥ sarve lobha-moha-parāyaṇāḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า “เพราะสภาวะที่แท้ของธรรมะนั้นละเอียดและลึกซึ้ง และเพราะการตัดสินเรื่องธรรมะนี้เป็นภารกิจที่หนักยิ่ง ข้าพเจ้าไม่อาจวิเคราะห์คำถามของท่านได้อย่างแน่ชัดและถูกต้องครบถ้วน แต่ดูเหมือนแน่ว่าไม่นานวงศ์นี้จะถึงกาลอวสาน—เพราะชาวกุรุทั้งปวงถูกครอบงำด้วยความโลภและความหลง”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma is not always straightforward: its true nature can be subtle and difficult to judge, especially in high-stakes conflicts. When leaders and a community become dominated by greed (lobha) and delusion (moha), ethical discernment collapses and collective ruin becomes imminent.
In the Sabha Parva’s tense court context, Bhishma responds to an ethical question by admitting the difficulty of giving a definitive ruling on dharma. He then warns that the Kuru house is heading toward near-term destruction because the Kurus have surrendered to greed and delusion.