Shloka 8
अध्याय ६४ — सभामध्ये क्रोध-निवारणम्
Restraint of wrath in the royal assembly
विदुर! “मैं ही कर्ता-धर्ता हूँ" ऐसा न समझो और हमें प्रतिदिन कड़वी बातें न कहो। मैं अपने हितके सम्बन्धमें तुमसे कोई सलाह नहीं पूछता हूँ। तुम्हारा भला हो। हम तुम्हारी कठोर बातें सहते चले जाते हैं, इसलिये हम क्षमाशीलोंको तुम अपने वचनरूपी बाणोंसे छेदो मत ।। एक: शास्ता न द्वितीयो5स्ति शास्ता गर्भ शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता । तेनानुशिष्ट: प्रवणादिवाम्भो यथा नियुक्तोडस्मि तथा भवामि,देखो, इस जगत्का शासन करनेवाला एक ही है, दूसरा नहीं। वही शासक माताके गर्भमें सोये हुए शिशुपर भी शासन करता है; उसीके द्वारा मैं भी अनुशासित हूँ। अतः जैसे जल स्वाभाविक ही नीचेकी ओर जाता है, वैसे ही वह जगन्नियन्ता मुझे जिस काममें लगाता है, मैं वैसे ही उसी काममें लगता हूँ
duryodhana uvāca | vidura! “ahaṃ hi kartā-dhartā asmi” iti mā manyathāḥ, asmān prati dinaṃ kaṭukāni vacanāni mā brūḥ | ahaṃ svahita-sambandhe tvatto na kiñcid upadeśaṃ pṛcchāmi | tava bhadraṃ bhavatu | vayaṃ tava kaṭhorāṇi vacanāni sahāmahe; tasmāt kṣamāśīlān asmān vacana-rūpaiḥ bāṇaiḥ mā viddhi || ekaḥ śāstā na dvitīyo ’sti; śāstā garbha-śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā | tenānuśiṣṭaḥ pravaṇād ivāmbho yathā niyukto ’smi tathā bhavāmi ||
วิดูระ อย่าคิดว่า ‘ข้าคือผู้กระทำและผู้ค้ำจุนทุกสิ่ง’ และอย่ากล่าวถ้อยคำขมขื่นต่อเราทุกวัน เราไม่ขอคำปรึกษาจากเจ้าในเรื่องประโยชน์ของเรา ขอความสวัสดีจงมีแก่เจ้า เราอดทนต่อวาจาแข็งกร้าวของเจ้ามาแล้ว; เพราะฉะนั้นอย่าแทงพวกเรา—ผู้มีความอดกลั้น—ด้วยลูกศรคือถ้อยคำเลย จงดูเถิด: ผู้ปกครองโลกนี้มีเพียงหนึ่งเดียว ไม่มีที่สอง แม้ผู้ที่นอนอยู่ในครรภ์มารดา ก็ยังอยู่ใต้การปกครองของพระองค์ เราเองก็อยู่ใต้ระเบียบของพระองค์; ฉะนั้นดังน้ำที่ไหลลงสู่ที่ต่ำโดยธรรมชาติ เราก็ประพฤติตามที่ผู้ควบคุมจักรวาลทรงกำหนดให้เรากระทำ
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts ethical counsel with defensive pride: Duryodhana rejects Vidura’s moral advice and shifts responsibility to a single cosmic ‘Ruler,’ implying determinism. Ethically, it highlights how blaming fate can become an excuse to ignore dharma and refuse correction, and it also underscores the power of speech—words can wound like arrows.
In the Kuru court context of Sabha Parva, Vidura repeatedly admonishes Duryodhana for his harmful course. Duryodhana responds irritably, asking Vidura to stop daily rebukes, claiming he does not seek advice about his own interests, and asserting that a supreme controller governs all—including himself—so he acts as appointed, like water flowing downhill.