Shloka 5
Adhyāya 48 — Duryodhana’s Account of Tribute and the Provisioned Court (सभा पर्व, अध्याय ४८)
(अजित: सो<पि सर्वरहिं सदेवासुरमानुषै: । तत्तेजसा प्रवृद्धोडसौ तत्र का परिदेवना ।।) श्रीकृष्णको सब देवता, असुर और मनुष्य मिलकर भी जीत नहीं सकते। उन्हींके तेजसे राजा युधिष्ठिरकी उन्नति हुई है; इसके लिये शोक करनेकी क्या बात है? लब्धश्नानभिभूतार्थ: पित्रयों3$श: पृथिवीपते । विवृद्धस्तेजसा तेषां तत्र का परिदेवना,पृथ्वीपते! पाण्डवोंने अपने उद्देश्यसे विचलित न होकर निरन्तर प्रयत्न करके राज्यमें अपना पैतृक अंश प्राप्त किया है और वह पैतृक सम्पत्ति आज उन्हींके तेजसे बहुत बढ़ गयी है, अत: उसके लिये चिन्ता करनेकी क्या आवश्यकता है?
ajitaḥ so 'pi sarvarahiṃ sadevāsuramānuṣaiḥ | tat-tejasā pravṛddho 'sau tatra kā paridevanā || labdhaśnānābhibhūtārthaḥ pitryo 'ṃśaḥ pṛthivīpate | vivṛddhas tejasā teṣāṃ tatra kā paridevanā pṛthivīpate ||
ทุรโยธนะกล่าวว่า “แม้แต่พระศรีกฤษณะก็เป็นผู้มิอาจพิชิตได้ ต่อให้เหล่าเทพ อสูร และมนุษย์พร้อมใจกันก็ยังไม่อาจชนะได้ ด้วยรัศมีเดชของพระองค์เอง พระเจ้ายุธิษฐิระจึงรุ่งเรืองมั่งคั่งขึ้น แล้วจะคร่ำครวญไปไย? ข้าแต่เจ้าแห่งแผ่นดิน เหล่าปาณฑพไม่หวั่นไหวต่อเป้าหมาย เพียรพยายามไม่ขาดสาย จึงได้ส่วนมรดกบรรพชนในราชอาณาจักร และทรัพย์มรดกนั้นก็เพิ่มพูนใหญ่หลวงด้วยกำลังของพวกเขา—ดังนั้นจะโศกเศร้าไปทำไมเล่า พระราชา?”
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The verse frames success and political ascendancy as arising from superior power and alliances—especially divine-backed tejas—and argues that lamentation is futile when outcomes follow from such forces; it urges acceptance of reality rather than grief.
Duryodhana comments on the Pāṇḍavas’ rise—attributed to Kṛṣṇa’s unconquerable power—and tells the king (addressed as pṛthivīpati) that since they have secured and expanded their ancestral share through steadfast effort and strong support, there is no point in mourning it.