Mahabharata — Karna Parva, Shloka 9
राजन्! उस समय रणभूमि महावैतरणी नदीके समान अत्यन्त दुर्गम, बहुत ऊँची-नीची और भयंकर हो गयी थी, उसकी ओर देखना भी अत्यन्त कठिन जान पड़ता था ।।
rājan! tadā raṇabhūmir mahāvaitaraṇīnadīsadṛśī atyanta-durgamā bahv-unnatāvanatā ca bhīṣaṇābhavat; tām avalokitum api atyanta-kaṣṭaṃ pratibhāti sma. īṣācakrākṣabhagnaiś ca aśvaiḥ sāthraiś ca yudhyatām, sasūtair hatasūtaiś ca rathais tīrṇābhavan mahī.
สัญชัยกล่าวว่า—“ข้าแต่พระราชา ครานั้นสนามรบประหนึ่งมหานทีไวตรณี ยากยิ่งจะข้าม ผ่านไปด้วยความขรุขระสูงต่ำ และน่าสะพรึงกลัว จนแม้แต่จะมองก็แทบทำไม่ได้ พื้นดินถูกปกคลุมด้วยรถศึก—บางคันคาน รถล้อ และเพลาหักพัง—ท่ามกลางการปะทะของนักรบ บางคันยังมีม้าและสารถีมีชีวิตอยู่ ส่วนบางคันนอนคว่ำด้วยม้าและสารถีถูกสังหารแล้ว”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and existential cost of war: the battlefield is likened to the fearsome Vaitaraṇī, suggesting that violence turns the world into a near-uncrossable realm of suffering where life, order, and human agency (chariots, horses, charioteers) are shattered.
Sañjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra that the battlefield has become terrifying and uneven, strewn with wrecked chariots. He describes the broken parts—shafts, wheels, axles—and notes that some chariots still have living horses and drivers, while others lie with both slain.