Shloka 45
रथैश्व कुण्जरैश्वैव न प्राज़्ायत किड्चन । मरे हुए घोड़ों, पैदलों, रथों और हाथियोंसे पट जानेके कारण वहाँकी ऊँची-नीची भूमिका कुछ पता नहीं लगता था ।। नापि स्वे न परे योधा: प्राज्ञायन्त परस्परम्
rathaiś ca kuñjaraiś caiva na prājñāyata kiñcana | na api sve na pare yodhāḥ prājñāyanta parasparam ||
ด้วยรถศึกและช้างที่เกลื่อนกลาดไปทั่ว จึงมิอาจแลเห็นสิ่งใดให้ชัดเจนได้เลย พื้นดินที่สูงต่ำก็ไม่อาจแยกออก เพราะถูกปกคลุมด้วยผู้ล้มตาย—ม้าตาย ทหารราบ รถศึก และช้าง—จนแน่นไปหมด ในความสับสนอันน่าสะพรึงนั้น เหล่านักรบไม่อาจจำแนกได้แม้ฝ่ายตนหรือฝ่ายศัตรู ต่างก็ไม่อาจรู้จักกันและกันท่ามกลางการฆ่าฟัน
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and human cost of war: violence breeds such overwhelming chaos that even basic discernment—friend versus foe, the very shape of the earth—collapses. It implicitly warns that adharma-driven conflict destroys clarity, order, and humane recognition.
Sañjaya describes the battlefield so densely covered with fallen horses, infantry, chariots, and elephants that the terrain cannot be distinguished. The fighting has become so confused that warriors cannot recognize their own allies or identify enemies, losing mutual recognition amid the carnage.