Shloka 3
धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! युद्धस्थलमें भीमसेनके द्वारा जब कौरवसेनाएँ भगा दी गयीं, तब दुर्योधन, शकुनि, विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ कर्ण, मेरे अन्य योद्धा कृपाचार्य, कृतवर्मा, अश्व॒त्थामा अथवा दुःशासनने क्या कहा? ।।
dhṛtarāṣṭra uvāca—sañjaya! yuddhasthale bhīmasenena yadā kauravasenāḥ palāyitāḥ, tadā duryodhanaḥ śakuniḥ vijayivīreṣu śreṣṭhaḥ karṇaḥ mama anye yoddhāḥ kṛpācāryaḥ kṛtavarmā aśvatthāmā athavā duḥśāsanaḥ kim abruvan? atyadbhutam ahaṃ manye pāṇḍaveyasya vikramam | yad ekaḥ samare sarvān yodhayāmāsa māmakān ||
ธฤตราษฏร์ตรัสถามว่า— “สัญชัย! เมื่อในสนามรบ ภีมเสนขับไล่กองทัพกุรุให้แตกพ่ายแล้ว ทุรโยธน์ ศกุนี กรรณะผู้เลิศในหมู่วีรชนผู้มีชัย และนักรบอื่น ๆ ของเรา—กฤปาจารย์ กฤตวรมะ อัศวัตถามา หรือทุศาสนะ—กล่าวสิ่งใด?” สัญชัยทูลว่า— “ข้าพระองค์เห็นว่าเดชานุภาพของภีมะ โอรสแห่งปาณฑุ น่าอัศจรรย์ยิ่งนัก เพราะเขาเพียงผู้เดียวกลับเข้าต่อสู้กับนักรบทั้งปวงของพระองค์ในสมรภูมิ”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights extraordinary personal valor and the awe it inspires even in opponents. Ethically, it also reveals Dhṛtarāṣṭra’s possessive framing (“my warriors”) and his dependence on reports, contrasting attachment and partiality with the stark reality of merit displayed on the battlefield.
After Bhīma drives the Kaurava forces into retreat, Dhṛtarāṣṭra asks Sañjaya what Duryodhana and key Kaurava champions said in response. Sañjaya remarks that Bhīma’s feat is astonishing because he fought all of Dhṛtarāṣṭra’s warriors alone.