Shloka 38
अस्त्रयुद्धे द्रौणिपार्थसंघर्षः — Karṇa’s Bhārgavāstra and the Search for Yudhiṣṭhira
Chapter 45
(धनंजयो महाराज दक्षिणं पक्षमास्थित: । भीमसेनो महाबाहुर्वामं पक्षमुपाश्रित: ।।
sañjaya uvāca |
dhanañjayo mahārāja dakṣiṇaṃ pakṣam āsthitaḥ |
bhīmaseno mahābāhur vāmaṃ pakṣam upāśritaḥ ||
sātyakir draupadeyāś ca svayaṃ rājā ca pāṇḍavaḥ |
vyūhasya pramukhe tasthuḥ svenānīkena saṃvṛtāḥ ||
svabalena arisainyaṃ tat pratyavasthāpya pāṇḍavaḥ |
pratyavyūhat puraskṛtya dhṛṣṭadyumnam śikhaṇḍinam ||
tat sādina-gaja-kalilaṃ padāti-ratha-saṅkulam |
dhṛṣṭadyumna-mukhaṃ vyūham aśobhat mahābalam ||
agnir nirveśanaraḥ pūrvo brahmeddhaḥ saptitāṃ gataḥ |
tasmād yaḥ prathamaṃ jātas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ ||
สัญชัยกล่าว—“ข้าแต่มหาราช! ธนัญชัย (อรชุน) ยืนประจำปีกขวา และภีมเสนผู้มีพาหุอันเกรียงไกรยึดปีกซ้ายไว้. สาตยกี บุตรทั้งหลายของเทราปที และพระราชายุธิษฐิระเอง ยืนอยู่ ณ ปากกระบวนทัพ รายล้อมด้วยกองกำลังของตน. แล้วปาณฑพนั้นใช้กำลังพลของตนสกัดกั้นกองทัพศัตรูจนต้องหยุดชะงัก; และให้ธฤษฏทยุมน์กับศิขัณฑินอยู่แนวหน้า จัดกระบวนทัพโต้ตอบขึ้น. กระบวนทัพอันทรงพลังนั้น—หนาแน่นด้วยม้าศึกและช้างศึก อัดแน่นด้วยทหารราบและรถศึก และมีธฤษฏทยุมน์นำหน้าสุด—ส่องประกายด้วยสง่าราศี. และเทพอัคนี—โบราณ ผู้เป็นผู้นำแห่งสากลโลก ถูกจุดโดยพรหมา และกำเนิดเป็นองค์แรกจากพระโอษฐ์ของพรหมา จึงเป็นที่เทวะทั้งหลายถือว่าเป็น ‘พราหมณ์’—ได้กลายเป็นม้าศึกแห่งรถทิพย์ของอรชุน อันถูกอัญเชิญและค้ำจุนด้วยมนตร์พระเวท.”
संजय उवाच
Educational Q&A
Even amid violent conflict, the narrative highlights disciplined order (vyūha), responsible leadership, and reliance on sanctioned means: the Pāṇḍavas act through coordinated deployment and restraint (checking the enemy rather than reckless charge), while the mention of Agni linked to Vedic mantras underscores the ideal that power should be aligned with sacred order and rightful conduct.
Sañjaya reports the Pāṇḍavas’ battlefield arrangement: Arjuna holds the right wing, Bhīma the left; Sātyaki, the Draupadeyas, and Yudhiṣṭhira stand at the front. Yudhiṣṭhira halts the enemy’s advance and forms a counter-formation with Dhṛṣṭadyumna and Śikhaṇḍin leading. The passage then adds a marvel: Agni, first-born from Brahmā’s mouth and honored as ‘brāhmaṇa’ among gods, serves as the horses of Arjuna’s divine chariot, empowered through Vedic mantra.