Shloka 283
Adhyāya 41 — Kṛṣṇa’s Battlefield Briefing and the Renewal of the Great Engagement
हन्यामहं तादृशानां शतानि क्षमाम्यहं क्षमया कालयोगात् | “जो अप्रिय, निष्ठुर, क्षुद्र हृदय और क्षमाशून्य मनुष्य क्षमाशील पुरुषोंकी निन््दा करता है; ऐसे सौ-सौ मनुष्योंका मैं वध कर सकता हूँ; परंतु कालयोगसे क्षमाभावद्वारा मैं यह सब कुछ सह लेता हूँ
hanyām ahaṃ tādṛśānāṃ śatāni kṣamāmy ahaṃ kṣamayā kālayogāt |
สัญชัยกล่าวว่า “คนเช่นนั้น แม้เป็นร้อยเราก็ฆ่าได้; แต่ด้วยวินัยแห่งความอดกลั้น และเพราะกาละกับเหตุปัจจัย (กาลโยคะ) บัญชาไว้ เราจึงทนรับทั้งหมด. เมื่อคนหยาบกระด้าง ใจคับแคบ และไร้การให้อภัย กล่าวร้ายผู้มีขันติ ผู้มีขันติย่อมมีกำลังจะตอบโต้ได้ แต่เลือกสำรวม เพราะรู้ระเบียบอันใหญ่ที่ครอบงำเหตุการณ์ทั้งปวง.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts capability with restraint: even if one has the strength to punish cruelty and ingratitude, true ethical strength is to endure and forgive when guided by kṣamā (forbearance) and an awareness of kāla-yoga—the larger timing and order of events.
Sañjaya, narrating events and sentiments from the battlefield context, voices a reflection on how patient people are often criticized by harsh and unforgiving persons; he notes that he could retaliate violently, yet he chooses to bear it, attributing this restraint to forbearance and the compulsion of time and circumstance.