Shloka 323
योक्त्राणि चक्रुर्वाहानां रोहकांस्तत्र कण्टकान् । इन्द्र, वरुण, यम और कुबेर--इन चार लोकपालोंको देवताओंने उस रथके घोड़े बनाये। सिनीवाली, अनुमति, कुह्दू तथा उत्तम व्रतका पालन करनेवाली राका इनकी अधिष्ठात्री देवियोंको घोड़ोंके जोतेका रूप दिया और इनके अधिकारी देवताओंको घोड़ोंकी लगामोंके काँटे बनाया
yoktrāṇi cakrur vāhānāṁ rohakāṁs tatra kaṇṭakān
ทุรโยธนะกล่าวว่า “พวกเขาจัดทำเครื่องเทียมและสายรัดสำหรับม้า และ ณ ที่นั้นเองก็สร้างเดือยแหลม เครื่องกระตุ้น และส่วนควบคุมแห่งบังเหียนด้วย” ในคำพรรณนาโดยรอบนั้น อินทร์ วรุณ ยม และกุเบร—ผู้พิทักษ์โลกทั้งสี่—ถูกกำหนดให้เป็นม้าแห่งรถศึก; สินีวาลี อนุมติ กุหู และรากา เป็นนุกและสิ่งค้ำจุนแห่งนุก; และเทพผู้กำกับพวกนางถูกจินตนาการให้เป็นส่วนแหลมคมสำหรับควบคุมบังเหียน
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The passage uses divine-chariot imagery to highlight how control, power, and momentum in war can be mythologized. Ethically, it cautions that interpreting extraordinary power as divine sanction can feed arrogance and weaken self-restraint—precisely the inner discipline (dharma) needed amid violence.
Duryodhana describes (or alludes to) the outfitting of a chariot’s horse-gear—harnesses, reins, and sharp driving implements—while the broader context poetically personifies cosmic deities as components of the chariot team, presenting the war-machine as backed by supernatural forces.