Shloka 9
धृतराष्ट्रस्य मूर्च्छा स्त्रीणां च आर्तनादः
Dhṛtarāṣṭra’s Collapse and the Lament of the Palace Women
जयो वापि वधो वापि युध्यमानस्य संयुगे | भवेत् किमत्र चित्र वै युध्यध्वं सर्वतोमुखा:,परंतु द्रोणाचार्यके मारे जानेपर यह सारी सेना विषादमें डूबी हुई-सी दिखायी देती है। समर-भूमिमें युद्ध करनेवाले प्रायः सभी योद्धा शत्रुओंके हाथसे मारे जाते हैं। रणभूमिमें जूझनेवाले वीरको कभी विजय भी प्राप्त होती है और कभी उसका वध भी हो जाता है। इसमें आश्वर्यकी कौन-सी बात है? अतः आपलोग सब ओर मुँह करके उत्साहपूर्वक युद्ध करें
jayo vāpi vadho vāpi yudhyamānasya saṁyuge | bhavet kim atra citraṁ vai yudhyadhvaṁ sarvatomukhāḥ ||
สัญชัยกล่าวว่า “ผู้ที่รบในสมรภูมิ ย่อมมีได้เพียงชัยชนะหรือความตาย สิ่งใดน่าอัศจรรย์ในนั้น? เพราะฉะนั้นจงหันหน้าไปทุกทิศ แล้วรบด้วยความแน่วแน่” ครั้นท่านโทรณาจารย์ล้มลง กองทัพดูประหนึ่งจมอยู่ในความโศก; แต่สัจธรรมแห่งสนามรบเป็นเช่นนี้เอง—บ้างชนะ บ้างถูกสังหาร. ดังนั้นจงละความเศร้า แล้วกลับสู่การรบด้วยวินัย.
संजय उवाच
Educational Q&A
That in warfare the outcomes for a fighter are naturally limited—victory or death—so one should not be paralyzed by shock or grief but act according to one’s duty with steadiness and courage.
After Droṇa has been slain, the Kaurava host appears despondent. Sanjaya reports an exhortation to the warriors: do not treat battlefield loss as astonishing; instead, regroup, face threats from every side, and continue the fight.