Shloka 46
Adhyāya 18 — Sequential Duels and Formation Pressure
Ulūka–Yuyutsu; Śakuni–Sutasoma; Kṛpa–Dhṛṣṭadyumna; Kṛtavarmā–Śikhaṇḍin
वैदूर्यमणिदण्डांश्व पतितांश्वाड्कुशान् भुवि । अश्वानां च युगापीडान् रत्नचित्रानुरश्छदान्,“देखो, वैदूर्यमणिके बने हुए दण्ड और अंकुश भूतलपर पड़े हैं, घोड़ोंके युगापीड तथा रत्नचित्रित कवच इधर-उधर गिरे हैं
sañjaya uvāca |
vaidūryamaṇidaṇḍāṃś ca patitāṃś cāṅkuśān bhuvi |
aśvānāṃ ca yugāpīḍān ratnacitrān uraśchadān |
สัญชัยกล่าวว่า “ดูเถิด—บนพื้นดินมีคทาและตะขอคุมม้าอันฝังแก้วไวฑูรย์ตกเกลื่อนอยู่ แผ่นรองแอกของม้าก็กระจัดกระจาย พร้อมทั้งเกราะอกประดับรัตนะ ความโอ่อ่าที่มีไว้เพื่อกำกับและคุ้มครอง บัดนี้กลับถูกทอดทิ้งในธุลีสงคราม เป็นภาพว่าศึกทำลายทรัพย์ราชาและระเบียบวินัยให้พินาศได้อย่างไร”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the impermanence of worldly power and ornament: objects of control (goads) and protection (breast-guards), once symbols of order and prestige, end up scattered in dust. It implicitly critiques attachment to external splendor when violence overturns stability.
Sañjaya is describing the battlefield aftermath: charioteering implements and horse-gear, along with jewel-adorned protective equipment, have fallen to the ground, indicating disorder, casualties, and the collapse of martial formations.