Shloka 17
Pāṇḍya-vadha-anantaram Arjunasya Pravṛttiḥ
Arjuna’s Response and the Renewed Battle
नाप्याददत् संदधन्नैव मुछचन् बाणान् रथेडदृश्यत सव्यसाची । रथांश्व नागांस्तुरगान् पदातीन् संस्यूतदेहान् ददृशुर्हतांश्ष,रथपर बैठे हुए सव्यसाची अर्जुन कब तरकससे बाण लेते, कब उन्हें धनुषपर रखते और कब छोड़ते हैं, यह नहीं दिखायी देता था। सब लोग यही देखते थे कि रथियों, हाथियों, घोड़ों और पैदल सैनिकोंके शरीर उनके बाणोंसे गुँथे हुए हैं और वे प्राणशून्य हो गये हैं इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि अश्वत्थामपराजये सप्तदशो5ध्याय:
nāpy ādadat saṃdadhann eva muñcan bāṇān rathe 'dṛśyata savyasācī | rathāṃś ca nāgāṃs turagān padātīn saṃsyūtadehān dadṛśur hatāṃś ca ||
สัญชัยกล่าวว่า—แม้อรชุน ผู้เป็นสวยฺยสาจี ประทับอยู่บนรถศึก ก็ไม่อาจเห็นได้ว่าเขาเมื่อใดหยิบศรจากแล่ง เมื่อใดสอดเข้าคันธนู หรือเมื่อใดปล่อยออกไป ผู้คนเห็นเพียงผลลัพธ์—เหล่ารถศึก ช้าง ม้า และทหารราบ มีร่างถูกศรของเขาทะลวงร้อยรัดประหนึ่งถูกเย็บตรึง แล้วล้มลงสิ้นชีวิต
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how extraordinary skill in war can become almost invisible in its mechanics and visible only in its consequences. Ethically, it points to the tension in kṣatriya-dharma: even when fighting is duty-bound, the devastation inflicted is real and sobering.
Sañjaya reports that Arjuna’s archery is so swift that observers cannot perceive the steps of drawing, nocking, and releasing arrows. They only witness the aftermath—enemy forces across all arms (chariots, elephants, cavalry, infantry) struck down with bodies riddled by arrows.