Adhyaya 98
दुःशासननिग्रहः—द्रोणधृष्टद्युम्नयुद्धप्रसङ्गः (Rebuke of Duḥśāsana; Context of the Droṇa–Dhṛṣṭadyumna Combat)
Upa-parva: Droṇa–Pāñcāla Saṅgrāma (Tactical Engagements with the Pāñcālas)
Saṃjaya narrates that Droṇa (Bhāradvāja) sees Duḥśāsana’s chariot nearby and interrogates the apparent retreat of Kaurava elements, questioning the safety of the king and Jayadratha. Droṇa delivers a sustained admonition: Duḥśāsana’s status as royal brother and mahāratha obligates him to resist fear; earlier acts—especially the dice-game aggression and the affliction of Draupadī—are presented as causal seeds of present danger, likened to serpent-like arrows returning as consequence. Droṇa argues that if flight is the chosen policy, then conciliation and surrender of sovereignty to Yudhiṣṭhira would be more coherent than continued escalation. He urges Duḥśāsana to regain resolve and engage Sātyaki, warning that a leader’s retreat destabilizes the entire force. Duḥśāsana, silent, proceeds with a large contingent and fights Yuyudhāna (Sātyaki). The narrative then shifts to Droṇa’s own offensive: he penetrates Pāñcāla formations, inflicts heavy losses, and is met by Vīraketu, whom Droṇa strikes down. Further Pāñcāla princes attack and are neutralized. Dhṛṣṭadyumna, enraged, confronts Droṇa; despite heavy arrow-covering, Droṇa remains composed, is struck hard, briefly falters, and Dhṛṣṭadyumna attempts a decisive close assault. Droṇa recovers, employs close-range (āsanna-yodhī) “vaitastika” arrows, disrupts Dhṛṣṭadyumna’s attempt, and re-stabilizes his formation; the Pāṇḍavas do not succeed in defeating him in this engagement.
Chapter Arc: संजय राजन् को ‘आश्चर्य’ संग्राम सुनाते हैं—कुरु और पाण्डव पक्ष के प्रधान वीरों के बीच एक-एक कर द्वन्द्व-युद्धों की ज्वाला भड़क उठती है। → व्यूह के द्वार पर स्थित द्रोणाचार्य के पास पहुँचकर पाण्डवगण उनके द्रोणानीक को भेदने/विचलित करने के लिए आक्रमण करते हैं; द्रोण भी अपने व्यूह की रक्षा करते हुए यश-लालसा में प्रचण्ड प्रतिरोध खड़ा करते हैं। इसी बीच अनेक मोर्चों पर समानान्तर द्वन्द्व आरम्भ होते हैं—विराट का प्रहार, सात्यकि पर बाण-वर्षा, और युधिष्ठिर का शल्य से सामना। → युधिष्ठिर और मद्रराज शल्य का ‘अत्यद्भुत’ युद्ध चरम पर पहुँचता है—युधिष्ठिर शल्य को पचास बाणों से विद्ध कर पुनः सात बाणों से और घायल करते हैं; दोनों का संग्राम शम्बरासुर-इन्द्र के प्राचीन युद्ध के तुल्य बताया जाता है। → द्वन्द्व-युद्धों की यह कड़ी निर्णायक परिणाम के बिना भीषणता को स्थापित करती है: द्रोण का व्यूह स्थिर रहता है, पाण्डवों का दबाव बना रहता है, और कई मोर्चों पर वीरों की क्षमता-सीमा परखी जाती है। सात्यकि बुरी तरह बिंधकर क्षणिक मूर्च्छा की ओर जाते हैं—युद्ध का पलड़ा डगमगाने लगता है। → क्रोधमूल वैर की ‘अग्नि’ को कौरव-पुत्रों द्वारा सुरक्षित रखने का संकेत भविष्य की और अधिक दाहक हिंसा का पूर्वाभास देता है—अगला प्रहार किस पर टूटेगा?
Shlokas
Verse 1
पम्प छा अर: षण्णवतितमो< ध्याय: दोनों पक्षोंके प्रधान वीरोंका दन्द्ध-युद्ध संजय उवाच राजन संग्राममाश्चर्य श्रुणु कीर्तयतो मम । कुरूणां पाण्डवानां च यथा युद्धमवर्तत
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ขอทรงสดับโดยตั้งพระทัยเถิด ข้าพเจ้าจะพรรณนาศึกอันน่าอัศจรรย์นั้น—ว่าสงครามระหว่างเหล่ากุรุและปาณฑพดำเนินไปอย่างไร—เมื่อวีรบุรุษเอกของทั้งสองฝ่ายเผชิญหน้ากันในยุทธทวิภาคอันชี้ขาด เผยให้เห็นความหนักแน่นแห่งปณิธาน หน้าที่ตามธรรมะ และความพินาศ”
Verse 2
भारद्वाजं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् । अयोधयन् रणे पार्था द्रोणानीकं॑ बिभित्सव:
เมื่อเข้าไปถึงโทรณะ บุตรแห่งภารทวาชะ ผู้ยืนอยู่ ณ แนวหน้าของกระบวนทัพ เหล่าบุตรแห่งปฤถาก็เข้าประจัญบานในสนามรบ—มุ่งหมายจะเจาะทำลายกองทัพของโทรณะและฝ่าทะลวงวยูหะนั้น
Verse 3
रक्षमाण: स्वकं व्यूहं दोणो5पि सह सैनिकै: । अयोधयदू रणे पार्थान् प्रार्थयानो महद् यश:
โทรณะเองก็รักษาวยูหะของตนไว้ พร้อมด้วยไพร่พล เข้ารบกับเหล่าบุตรแห่งปฤถาในสนาม—ด้วยแรงปรารถนาจะได้ยศศักดิ์เกียรติอันยิ่งใหญ่
Verse 4
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराट दशभि: शरै: । आजल्नतुः सुसंक्रुद्धौं तव पुत्रहितैषिणौं,आपके पुत्रका हित चाहनेवाले अवन्तीके राजकुमार विन्द और अनुविन्दने अत्यन्त कुपित हो राजा विराटको दस बाण मारे
วินทะและอนุวินทะ เจ้าชายแห่งอวันตี โกรธเกรี้ยวยิ่งนักและมุ่งประโยชน์แก่พระโอรสของพระองค์ ได้ยิงศรสิบดอกใส่พระเจ้าวิราฏในสนามรบ
Verse 5
विराटश्न महाराज तावुभौ समरे स्थितौ । पराकान्तौ पराक्रम्य योधयामास सानुगौ,महाराज! राजा विराटने भी समरभूमिमें अनुचरोंसहित खड़े हुए उन दोनों पराक्रमी वीरोंके साथ पराक्रमपूर्वक युद्ध किया
ข้าแต่มหาราช พระเจ้าวิราฏเองก็ยืนหยัดในสนามรบพร้อมบริวาร แล้วเข้าต่อสู้กับวีรบุรุษผู้เกรียงไกรทั้งสองนั้นด้วยเดชานุภาพเต็มเปี่ยม
Verse 6
तेषां युद्धं समभवद् दारुणं शोणितोदकम् । सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने
ศึกของพวกเขากลายเป็นมหันตภัย เลือดไหลราวกับสายน้ำ ดุจสิงห์ในพงไพรเข้าประจัญกับช้างใหญ่สองเชือกที่กำลังตกมัน ฉันใด ศึกอันน่าสะพรึงระหว่างวิราฏะกับวินทะ–อนุวินทะก็ปะทุขึ้นฉันนั้น
Verse 7
बाह्लीकं रभसं युद्धे याज्ञसेनिर्महाबल: । आजल्ने विशिखैस्ती&णैघोरै मर्मास्थिभेदिभि:
สัญชัยกล่าวว่า ในความกราดเกรี้ยวแห่งศึก ยาชญเสนีผู้มีกำลังยิ่งได้โจมตีบาหลีกะด้วยศรคมกริบอันน่าสะพรึง ที่เจาะมรรมหัวใจและทำลายกระดูก
Verse 8
महाबली शिखण्डीने युद्धस्थलमें वेगशाली बाह्लीकको मर्मस्थानों और हड्डियोंको विदीर्ण कर देनेवाले भयंकर तीखे बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी ।।
ศิขัณฑีผู้มีกำลังยิ่งได้ทำร้ายบาหลีกะผู้ว่องไวในสนามรบด้วยศรคมกริบอันน่าสะพรึง ที่ฉีกมรรมหัวใจและกระดูกให้แตกสลาย ครั้นบาหลีกะโกรธจัด จึงยิงศิขัณฑี (ยาชญเสนี) อย่างรุนแรงด้วยศรเก้าดอกที่ลับคมบนหิน คมกริบ มีขนศรทอง และมีปล้องงอ
Verse 9
तद् युद्धमभवद् घोरं शरशक्तिसमाकुलम् | भीरूणां त्रासजननं शूराणां हर्षवर्धनम्
ศึกของทั้งสองทวีความน่าสะพรึง กลบด้วยศรและศัสตรา ‘ศักติ’ อันพุ่งพราย มันก่อความหวาดผวาแก่ผู้ขลาด และเพิ่มพูนความปลาบปลื้มแก่ผู้กล้า
Verse 10
ताभ्यां तत्र शरैर्मुक्तिरन्तरिक्षं दिशस्तथा । अभवत् संवृतं सर्व न प्राज्ञायत किंचन,उन दोनों भाइयोंके छोड़े हुए बाणोंसे वहाँ आकाश और दिशाएँ--सब कुछ व्याप्त हो गया। कुछ भी सूझ नहीं पड़ता था
ด้วยศรที่สองพี่น้องนั้นปล่อยออกไป ท้องฟ้าและทิศทั้งปวงถูกปกคลุมสิ้น ไม่อาจแลเห็นสิ่งใดได้ชัดเจน
Verse 11
शैब्यो गोवासनो युद्धे काश्यपुत्र॑ महारथम् । ससैन्यो योधयामास गज: प्रतिगजं यथा
สัญชัยกล่าวว่า—ในสนามรบ ไศพยะ โควาสนะพร้อมด้วยกองทัพ ได้เข้าประจัญบานกับมหารถีผู้เป็นบุตรแห่งกาศยปะ ดุจช้างตัวหนึ่งต่อสู้กับช้างคู่ปรับอีกตัวหนึ่ง
Verse 12
बाह्लीकराज: संक्रुद्धो द्रौषपदेयान् महारथान् । मन: पज्चेन्द्रियाणीव शुशुभे योधयन् रणे
สัญชัยกล่าวว่า—กษัตริย์แห่งพาหลีกะผู้เดือดดาล ได้รบกับมหารถีทั้งหลายคือโอรสของเทราปทีในสนามรบ; ขณะต่อสู้นั้นพระองค์รุ่งโรจน์ดุจจิตที่ต่อกรกับอินทรีย์ทั้งห้า
Verse 13
अयोधयंस्ते सुभृशं तं शरौचै: समन्ततः । इन्द्रियार्था यथा देहं शश्वद् देहवतां वर
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐในหมู่ผู้มีร่างกาย! โอรสของเทราปทีระดมยิงธนูเป็นสายจากทุกทิศเข้าประจัญบานอย่างรุนแรง; ดุจดังอารมณ์แห่งอินทรีย์ทั้งหลายที่คอยรบเร้าต่อผู้มีร่างกายอยู่เนืองนิตย์
Verse 14
वार्ष्णेयं सात्यकि युद्धे पुत्रो द:ःशासनस्तव । आजलस्ने सायकैस्ती &णैर्नवर्भिर्नतपर्वभि:,आपके पुत्र दुःशासनने युद्धस्थलमें झुकी हुई गाँठवाले नौ तीखे बाणोंद्वारा वृष्णिवंशी सात्यकिको घायल कर दिया
สัญชัยกล่าวว่า—ท่ามกลางศึก โอรสของท่านคือทุษศาสนะ ได้ยิงสาตยกีแห่งวงศ์วฤษณิให้บาดเจ็บด้วยลูกศรคมเก้าดอก ซึ่งมีปล้องงอเอนลง
Verse 15
सो5तिविद्धों बलवता महेष्वासेन धन्विना । ईषन्मूर्च्छां जगामाशु सात्यकि: सत्यविक्रम:
สัญชัยกล่าวว่า—สาตยกีผู้มีวีรกรรมสัตย์จริง ถูกมหาธนูรผู้ทรงพลังยิงทะลวงซ้ำแล้วซ้ำเล่า จึงพลันตกอยู่ในอาการสลบเล็กน้อย
Verse 16
समाश्वस्तस्तु वार्ष्णेयस्तव पुत्र महारथम् | विव्याध दशभिस्तूर्ण सायकै: कड्कपत्रिभि:
ครั้นแล้ว สาตยกี วีรบุรุษแห่งวงศ์วารษเณยะ เมื่อกลับตั้งสติได้ ก็รีบยิงศรสิบดอกที่ประดับขนกระสา ทะลวงบุตรของท่าน ผู้เป็นมหารถี คือทุศศาสนะ โดยฉับพลัน
Verse 17
तावन्योन्यं दृढं विद्धावन्योन्यशरपीडितौ । रेजतु: समरे राजन् पुष्पिताविव किंशुकौ,राजन! वे दोनों एक-दूसरेके बाणोंसे पीड़ित और अत्यन्त घायल हो समरांगणमें दो खिले हुए पलाशके वृक्षोंकी भाँति शोभा पाने लगे
ข้าแต่พระราชา ทั้งสองต่างถูกอีกฝ่ายยิงทะลวงอย่างหนัก และถูกความเจ็บปวดจากศรของกันและกันกดทับ แต่ในสมรภูมิก็ยังส่องประกายดุจต้นกิṃศุกะ (ป่าลาศ) สองต้นที่บานสะพรั่ง
Verse 18
अलम्बुषस्तु संक्रुद्ध: कुन्तिभोजशरार्दित: । अशोभत भृशं लक्ष्म्या पुष्पाढ्य इव किंशुक:
อาลัมพุษะ เมื่อถูกศรของกุนติภชะทิ่มแทงและเดือดดาลด้วยโทสะ ก็ปรากฏสง่าด้วยรัศมีอันกร้าวร้าว ดุจต้นกิṃศุกะ (ป่าลาศ) ที่แน่นด้วยดอก
Verse 19
कुन्तिभोजं ततो रक्षो विद्ध्व बहुभिरायसै: । अनदद् भैरवं नादं वाहिन्या: प्रमुखे तव,फिर राक्षसने बहुत-से लोहेके बाणोंद्वारा राजा कुन्तिभोजको घायल करके आपकी सेनाके प्रमुख भागमें बड़ी भयंकर गर्जना की
แล้วรากษสนั้นก็ยิงศรเหล็กจำนวนมากทะลวงพระราชากุนติภชะ และเปล่งเสียงคำรามอันน่าสะพรึง ณ แนวหน้ากองทัพของท่าน
Verse 20
ततस्तौ समरे शूरो योधयन्तौ परस्परम् । ददृशु: सर्वसैन्यानि शक्रजम्भौ यथा पुरा
ครั้นแล้ว วีรบุรุษทั้งสองต่อสู้ประจัญบานกันในสมรภูมิ ก็เป็นที่ประจักษ์แก่กองทัพทั้งปวง ดุจศักระและชัมภะในกาลก่อน
Verse 21
तदनन्तर सम्पूर्ण सेनाएँ पूर्वकालमें एक-दूसरेसे युद्ध करनेवाले इन्द्र और जम्भासुरके समान समरांगणमें परस्पर जूझते हुए उन दोनों शूरवीरोंको देखने लगीं ।।
ครั้นแล้วกองทัพทั้งปวงก็เฝ้ามองวีรบุรุษทั้งสองประจัญบานกันในสมรภูมิ ประหนึ่งครั้งบรรพกาลเมื่อพระอินทร์กับอสูรชัมภะเข้าต่อสู้กันโดยตรง โอ ภารตะ! โอรสแห่งมาทรีทั้งสองผู้เดือดดาลด้วยโทสะ ได้ระดมยิงศรกดดันศกุนิอย่างหนัก—ศกุนิผู้สุมไฟเวรไว้เนิ่นนาน และในยามศึกก็พุ่งเข้ามาด้วยแรงฮึกเหิมอันกราดเกรี้ยว
Verse 22
तुमुलः स महान् राजन् प्रावर्तत जनक्षय: । त्वया संजनितो>त्यर्थ कणेन च विवर्धित:
ข้าแต่พระราชา การสังหารหมู่ครั้งใหญ่ที่อื้ออึงปั่นป่วนก็เริ่มขึ้นแล้ว—เงื่อนไขแห่งหายนะนั้นพระองค์เองเป็นผู้ก่อให้เกิด และกรรณะก็ยิ่งโหมให้รุนแรงถึงที่สุด
Verse 23
रक्षितस्तव पुत्रैश्न क्रोधमूलो हुताशन: । य इमां पृथिवीं राजन् दग्धुं सर्वा समुद्यत:,महाराज! आपके पुत्रोंने उस क्रोधमूलक वैरकी आगको सुरक्षित रखा है, जो इस सारी पृथ्वीको भस्म कर डालनेके लिये उद्यत है
มหาราชา! พระโอรสของพระองค์ได้คุ้มครองและหล่อเลี้ยงไฟแห่งเวรที่มีโทสะเป็นรากไว้—ไฟนั้นพร้อมจะเผาผลาญแผ่นดินทั้งสิ้นให้เป็นเถ้าถ่าน
Verse 24
शकुनि: पाण्डुपुत्राभ्यां कृत: स विमुख: शरै: । न सम जानाति कर्तुाव्यं युद्धे किंचित् पराक्रमम्
เมื่อถูกศรของโอรสแห่งปาณฑุทั้งสอง—นกุลและสหเทวะ—ศกุนิก็ถูกบีบให้ถอยห่างจากการรบ ในขณะนั้นเขามิอาจรู้ได้ว่าควรกระทำสิ่งใดตามธรรมแห่งสงคราม และสำนึกแห่งความกล้าหาญก็เลือนหายไป
Verse 25
विमुखं चैनमालोक्य माद्रीपुत्रो महारथौ | ववर्षतु: पुनर्बाणैर्यथा मेघौ महागिरिम्
แม้เห็นเขาหันหนีจากการรบแล้วก็ตาม มหารถีโอรสแห่งมาทรีทั้งสอง—นกุลและสหเทวะ—ก็ยังระดมยิงศรซ้ำใส่เขา ดุจเมฆสองก้อนเทกระหน่ำสายน้ำลงเหนือภูผาอันยิ่งใหญ่
Verse 26
स वध्यमानो बहुभि: शरै: संनतपर्वभि: । सम्प्रायाज्जवनैरश्वैद्रोणानीकाय सौबल:,झुकी हुई गाँठवाले बहुत-से बाणोंकी मार खाकर सुबलपुत्र शकुनि वेगशाली घोड़ोंकी सहायतासे द्रोणाचार्यकी सेनाके पास जा पहुँचा
แม้ถูกลูกศรจำนวนมากที่มีปมงอพุ่งกระหน่ำใส่ ศกุนีโอรสแห่งสุพละก็ยังเร่งม้าศึกอันรวดเร็ว มุ่งไปถึงกระบวนทัพของโทรณะได้
Verse 27
घटोत्कचस्तथा शूरं राक्षसं तमलायुधम् | अभ्ययाद् रभसं युद्धे वेगमास्थाय मध्यमम्,इधर घटोत्कचने अपने प्रतिद्वन्द्दी शूर राक्षस अलायुधका जो युद्धमें बड़ा वेगशाली था, मध्यम वेगका आश्रय ले सामना किया
ฝ่ายฆโฏตกจะก็เช่นกัน รุดหน้าเข้าสู่ศึกเผชิญหน้ารากษสผู้กล้า อลายุธะ; แม้อลายุธะจะว่องไวอย่างยิ่งในสนามรบ ฆโฏตกจะกลับยึดความเร็วปานกลาง เข้าประจัญบานอย่างสุขุม
Verse 28
तयोर्युद्धे महाराज चित्ररूपमिवाभवत् | यादृशं हि पुरा वृत्तं रामरावणयोर्मुधे
ข้าแต่มหาราช การรบของทั้งสองกลับปรากฏเป็นภาพอัศจรรย์หลากลักษณ์ ดุจดังครั้งบรรพกาลเมื่อพระรามกับทศกัณฐ์ประจัญบานกัน
Verse 29
ततो युधिष्रो राजा मद्रराजानमाहवे । विद्ध्वा पज्चाशता बाणै: पुनर्विव्याध सप्तभि:,तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने युद्धमें मद्रराज शल्यको पचास बाणोंसे घायल करके पुनः सात बाणोंद्वारा उन्हें बीध डाला
แล้วกษัตริย์ยุธิษฐิระในสนามรบก็ยิงศัลยะ กษัตริย์แห่งมทร ด้วยศรห้าสิบดอก และยังซ้ำเติมอีกด้วยศรเจ็ดดอก
Verse 30
ततः प्रववृते युद्ध तयोरत्यद्धुतं नृप । यथा पूर्व महद् युद्ध शम्बरामरराजयो:
ข้าแต่นเรศวร ครั้นแล้วศึกอันน่าอัศจรรย์ยิ่งก็อุบัติขึ้นระหว่างทั้งสอง ดุจมหาสงครามครั้งก่อนระหว่างอสูรศัมพรกับพระอินทร์ จอมเทพ
Verse 31
विविंशतिक्षित्रसेनो विकर्णश्र तवात्मज: । अयोधयन् भीमसेनं महत्या सेनया वृता:,आपके पुत्र विविंशति, चित्रसेन और विकर्ण--ये तीनों विशाल सेनाके साथ रहकर भीमसेनके साथ युद्ध करने लगे
โอ้พระราชา บุตรของพระองค์—วิวิงศติ จิตรเสน และวิกรรณะ—แม้จะถูกโอบล้อมด้วยกองทัพใหญ่ ก็ยังเข้าประจัญบานกับภีมเสน
Verse 96
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्वन्द्ययुद्धे षण्णवतितमो<ध्याय: ।। ९६ || इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें द्द्धयुद्धविषयक छानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภาคโทรณปรวะ ตอนชัยทรถวธปรวะ บทที่เก้าสิบหก ว่าด้วยการประลองยุทธ์แบบทวิภาคี ก็สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on leadership accountability in crisis: whether self-preservation (retreat) can be justified when it predictably harms the collective, and how earlier unethical political actions constrain later moral and strategic options.
The chapter illustrates a causality-based ethic: harmful choices create future vulnerability, and effective leadership requires coherence between declared aims and conduct—either pursue reconciliation consistently or accept the burdens of kṣātra-duty without destabilizing others.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-level significance is implicit—this episode models how the epic ties moral causation (karma) to political-military outcomes, reinforcing the Mahābhārata’s broader didactic frame.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.