Adhyaya 88
Droṇa Interdicts Sātyaki; Sātyaki’s Breakthrough and Duel with Kṛtavarmā (द्रोण-निवारणम्, सात्यकि-प्रवेशः, कृतवर्म-युद्धम्)
Upa-parva: Sātyaki–Droṇa–Kṛtavarmā Saṅgrāma (Battle Episode within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports that as Yuyudhāna (Sātyaki) advances with aggressive momentum, Yudhiṣṭhira follows behind, intent on reaching Droṇa’s position and maintaining pressure on the Kaurava command. Sātyaki’s assault fractures the opposing formation, producing a vivid catalogue of battlefield disarray—disabled chariots, fallen standards, and scattered armor—used as an index of tactical rupture rather than mere spectacle. Droṇa then directly blocks Sātyaki and wounds him with precise arrows; Sātyaki answers with concentrated volleys, striking Droṇa’s charioteer, horses, and banner, while Droṇa verbally accuses him of evasion. Sātyaki replies that he proceeds on Dharmarāja’s instruction to follow Arjuna’s path, then accelerates through interlinked Kaurava divisions (Avanti, Dākṣiṇātya, Bāhlika) toward Karṇa’s sector. Droṇa pursues, but as Sātyaki penetrates deeper, Kṛtavarmā contains him; they exchange high-intensity missile sequences. Sātyaki ultimately severs Kṛtavarmā’s charioteer’s head, causing momentary loss of control in Kṛtavarmā’s team, after which Kṛtavarmā stabilizes the horses himself and resumes the engagement, while Sātyaki continues the mission-driven advance into the Kāmbhoja contingent.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के विलाप के बीच संजय कठोर उपालम्भ के साथ प्रवेश करते हैं—जो हो चुका, उस पर अब शोक का पुल बाँधना व्यर्थ है। → संजय धृतराष्ट्र को उसके पुराने निर्णयों की ओर लौटाते हैं: यदि जुए के समय युधिष्ठिर को रोका होता, यदि पुत्रों को सत्पथ पर स्थापित किया होता, यदि राजधर्म का पालन किया होता—तो आज यह व्यसन न आता। यह स्मरण-प्रहार धृतराष्ट्र के अपराधबोध और भय को तीव्र करता है। → संजय निर्णायक वाक्य में ‘कृतान्त’ (काल/विधि) के अनतिक्रमणीय विधान को सामने रखते हैं—भाग्य और कर्म-फल की यह धारा अब रोकी नहीं जा सकती; साथ ही चेतावनी देते हैं कि पाण्डव, पाञ्चाल, वृष्णि और अन्य नरेश धृतराष्ट्र की बुद्धि-विपर्यय का फल प्रत्यक्ष देखेंगे। → संजय शोक-निवारण का मार्ग बताते हैं: विलाप निष्फल है; राजन् को धैर्य, धर्म और यथार्थ-बोध अपनाना चाहिए—क्योंकि अब युद्ध का संकट पाण्डव-पराक्रम के सामने अत्यन्त घोर हो चला है। → संजय ‘कौरवों और पाण्डवों के बीच परमसंकट युद्ध’ का तत्त्वतः वृत्तान्त सुनाने की भूमिका बाँधते हैं—आगे के वर्णन में रणभूमि का निर्णायक मोड़ प्रतीक्षित है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५५ “लोक हैं।) ऑपन-आ प्रात बछ। अं काज षडशीतितमोब< ध्याय: संजयका धृतराष्ट्रको उपालम्भ संजय उवाच हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान् । शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वा तव ह्पनयो महान्
สัญชัยกล่าวว่า “เอาเถิด เราจักบอกทุกสิ่งแก่ท่าน เพราะเราได้เห็นด้วยตนเอง จงฟังด้วยจิตอันมั่นคง ในวิกฤตนี้ ความอยุติธรรมอันใหญ่หลวงของท่านนั่นเองคือเหตุ”
Verse 2
गतोदके सेतुबन्धो यादृक् तादृगयं तव । विलापो निष्फलो राजन् मा शुचो भरतर्षभ
โอ้ราชาผู้ประเสริฐแห่งภารตะ! ดุจการผูกสร้างสะพานเมื่อสายน้ำเหือดแห้งแล้วฉันใด การคร่ำครวญของท่านในยามนี้ก็ฉันนั้น—ไร้ผล โอ้ผู้เป็นโคอุสุภะแห่งภารตะ จงอย่าโศกเศร้า
Verse 3
अनतिक्रमणीयो<यं कृतान्तस्याद्भुतो विधि: । मा शुचो भरतश्रेष्ठ दिष्टमेतत् पुरातनम्,कालके इस अद्भुत विधानका उल्लंघन करना असम्भव है। भरतभूषण! शोक त्याग दीजिये। यह सब पुरातन प्रारब्धका फल है
บัญญัติอันน่าพิศวงของกฤตานตะ (มรณะ/ชะตา) นี้มิอาจล่วงละเมิดได้ โอ้ผู้ประเสริฐแห่งภารตะ จงละความโศกเถิด นี่คือส่วนแบ่งเก่าแก่ที่ถูกกำหนดมาแต่โบราณ
Verse 4
यदि त्वं हि पुरा द्यूतात् कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । निवर्तयेथा: पुत्रांश्व न त्वां व्यसनमात्रजेत्,यदि आप कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर तथा अपने पुत्रोंको पहले ही जूएसे रोक देते तो आपपर यह संकट नहीं आता
หากแต่ก่อนท่านได้ห้ามยธิษฐิระ โอรสแห่งกุนตี จากการเล่นสกา และได้ข่มใจบุตรของตนไว้ด้วยแล้ว ไพรีภัยนี้ย่อมไม่มาถึงท่าน
Verse 5
युद्धकाले पुन: प्राप्ते तदैव भवता यदि । निवर्तिता: स्यु: संरब्धा न त्वां व्यसनमाव्रजेत्
ครั้นกาลแห่งศึกกลับมาถึงอีกครั้ง หากในขณะนั้นเองท่านได้ยับยั้งเหล่าผู้เดือดดาลและให้หันกลับไปเสียแล้ว ภัยพิบัตินี้ย่อมไม่ครอบงำท่าน
Verse 6
फिर जब युद्धका अवसर आया, उसी समय यदि आपने क्रोधमें भरे हुए अपने पुत्रोंको बलपूर्वक रोक दिया होता तो आपपर यह संकट नहीं आ सकता था ।।
หากแต่กาลก่อนท่านได้บัญชาชาวกุรุว่า “จงมัดทุรโยธนะผู้ดื้อดึงนี้ไว้” ภัยพิบัตินี้ย่อมไม่มาถึงท่าน วิกฤตที่กำลังกัดกินท่านในบัดนี้ คือผลแห่งการมิได้ยับยั้งบุตรทั้งหลายเมื่อยังยับยั้งได้
Verse 7
तत् ते बुद्धिव्यभीचारमुपलप्स्यन्ति पाण्डवा: । पज्चाला वृष्णय: सर्वे ये चान्येडपि नराधिपा:,आपकी बुद्धिके वैपरीत्यका फल पाण्डव, पांचाल, समस्त वृष्णिवंशी तथा अन्य जो- जो नरेश हैं, वे सभी भोगेंगे
เหล่าปาณฑพจะล่วงรู้ความวิปริตและความไม่สอดคล้องแห่งคำปรึกษาของท่าน; และชาวปัญจาละ วฤษณีทั้งปวง ตลอดจนกษัตริย์อื่นใด—ล้วนต้องทนรับผลแห่งนโยบายอันหลงผิดนั้น
Verse 8
स कृत्वा पितृकर्म त्वं पुत्र संस्थाप्य सत्पथे । वर्तेथा यदि धर्मेण न त्वां व्यसनमात्रजेत्
หากท่านได้กระทำหน้าที่ของบิดา ตั้งบุตรให้มั่นคงในหนทางอันชอบ และประพฤติตามธรรมแล้ว ภัยพิบัตินี้ย่อมไม่มาถึงท่าน
Verse 9
त्वं तु प्राज्ञतमो लोके हित्वा धर्म सनातनम् | दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्चवान्वगा मतम्
แม้ท่านจะเป็นที่ยกย่องว่าเฉลียวฉลาดยิ่งในโลก แต่ท่านกลับละทิ้งธรรมอันเป็นนิรันดร์ แล้วดำเนินตามความเห็นของทุรโยธนะ กรรณะ และศกุนี
Verse 10
तत् तं विलपितं सर्व मया राजन् निशामितम् । अर्थ निविशमानस्य विषमिश्र॑ यथा मधु
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ข้าได้ฟังคำคร่ำครวญของพระองค์ทั้งหมดแล้ว มันประหนึ่งน้ำผึ้งที่เจือพิษ—ภายนอกหวานล้ำ แต่ภายในชุ่มด้วยประโยชน์ตน และจึงนำไปสู่ผลอันร้ายแรงถึงตาย”
Verse 11
नामन्यत तदा कृष्णो राजानं पाण्डवं पुरा । न भीष्म नैव च द्रोणं यथा त्वां मन्यतेडच्युत:
สัญชัยกล่าวว่า “แต่ก่อนกฤษณะมิได้ยกย่องแม้กษัตริย์ฝ่ายปาณฑพ ทั้งมิได้ยกย่องภีษมะหรือโทรณะ เท่ากับที่อจยุตะบัดนี้ทรงนับถือพระองค์”
Verse 12
अजानातू स यदा तु त्वां राजधर्मादधश्ष्युतम् । तदाप्रभृति कृष्णस्त्वां न तथा बहु मन्यते
สัญชัยกล่าวว่า “แต่ครั้นเมื่อพระองค์ทรงทราบว่าเจ้าทรุดต่ำกว่าธรรมของกษัตริย์ นับแต่นั้นกฤษณะก็มิได้ทรงยกย่องเจ้าเช่นเดิม”
Verse 13
परुषाण्युच्यमानांश्व यथा पार्थनुपेक्षसे । तस्यानुबन्ध: प्राप्तस्त्वां पुत्राणां राज्यकामुक
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราชผู้ใฝ่ราชสมบัติให้โอรสของตน! เมื่อถ้อยคำหยาบคายถูกกล่าวใส่บุตรแห่งปฤถา เจ้ากลับเพิกเฉย บัดนี้ผลแห่งความอยุติธรรมนั้นได้ย้อนมาถึงเจ้าแล้ว”
Verse 14
पितृपैतामहं राज्यमपवृत्तं तदानघ । अथ पार्थरजितां कृत्स्नां पृथिवीं प्रत्यपद्यथा:
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชาผู้ปราศจากมลทิน! ครั้งนั้นพระองค์ได้ยึดครองราชอาณาจักรที่สืบจากบิดาและปู่ทวดไว้แล้ว และต่อมายังเข้าครอบครองแผ่นดินทั้งสิ้น—มหาจักรวรรดิที่บุตรแห่งปฤถาเป็นผู้พิชิต—อีกด้วย”
Verse 15
पाण्डुना निर्जितं राज्यं कौरवाणां यशस्तथा । ततश्चाप्यधिकं भूय: पाण्डवैर्धर्मचारिभि:
สัญชัยกล่าวว่า “ครั้งหนึ่งพระเจ้าปาณฑุทรงพิชิตแว่นแคว้น และด้วยเดชานุภาพได้ขยายเกียรติยศของเหล่ากุรุให้รุ่งเรือง ครั้นต่อมาเหล่าปาณฑพผู้มั่นคงในธรรม ได้แผ่อำนาจและชื่อเสียงอันงามนั้นให้ไกลยิ่งกว่าเดิม ถึงกับเหนือกว่าพระบิดาของตนเสียอีก”
Verse 16
तेषां तत् तादृशं कर्म त्वामासाद्य सुनिष्फलम् | यत् पित्र्याद् भ्रंशिता राज्यात् त्वयेहामिषगृद्धिना
สัญชัยกล่าวว่า “ความเพียรอันยิ่งใหญ่เช่นนั้นของพวกเขา เมื่อมาถึงตัวท่านกลับกลายเป็นสิ้นผลโดยสิ้นเชิง เพราะท่านถูกความโลภในผลประโยชน์ครอบงำ จึงทำให้พวกเขาถูกผลักให้หลุดจากราชสมบัติสืบสายบรรพชน”
Verse 17
परंतु उनका वैसा महान् कर्म भी आपको पाकर अत्यन्त निष्फल हो गया; क्योंकि आपने राज्यके लोभमें पड़कर उन्हें अपने पैतृक राज्यसे भी वंचित कर दिया ।।
สัญชัยกล่าวว่า “แม้กรรมอันยิ่งใหญ่และกล้าหาญของพวกเขา เมื่อมาถึงตัวท่านก็กลับสิ้นผลอย่างยิ่ง เพราะด้วยความโลภในราชสมบัติ ท่านได้พรากจากพวกเขาแม้กระทั่งแผ่นดินบรรพชน และบัดนี้—โอ้พระราชา—เมื่อกาลแห่งศึกมาถึงแล้ว ท่านกลับตำหนิบุตรทั้งหลาย เอ่ยโทษนานาประการซ้ำแล้วซ้ำเล่า—วันนี้หาเหมาะสมไม่ โอ้จอมมนุษย์”
Verse 18
न हि रक्षन्ति राजानो युध्यन्तो जीवितं रणे । चमूं विगाहा पार्थानां युध्यन्ते क्षत्रियर्षभा:
สัญชัยกล่าวว่า “ในสนามรบ เมื่อกษัตริย์ทั้งหลายลงสู้ศึก ย่อมมิได้รักษาชีวิตตนไว้เป็นใหญ่ เหล่าวีรกษัตริย์ผู้เป็นยอดแห่งกษัตริย์นักรบ ย่อมฝ่ากระบวนทัพของปาณฑพเข้าไปแล้วรบต่อไป”
Verse 19
यां तु कृष्णार्जुनौ सेनां यां सात्यकिवृकोदरौ । रक्षेरन् को नु तां युध्येच्चमूमन्यत्र कौरवै:
สัญชัยกล่าวว่า “กองทัพใดที่พระกฤษณะและอรชุนคุ้มครอง อีกทั้งสาตยกิและวฤโกทร (ภีม) พิทักษ์อยู่ กองทัพนั้น—นอกจากเหล่ากุรุแล้ว—ผู้ใดเล่าจะกล้ารบด้วยในสนามศึก?”
Verse 20
येषां योद्धा गुडाकेशो येषां मन्त्री जनार्दन: । येषां च सात्यकिर्योद्धा येषां योद्धा वृकोदर:
สัญชัยกล่าวว่า “เมื่อยอดนักรบของพวกเขาคือคุฑาเกศะ (อรชุน) เมื่อที่ปรึกษาคือชนารทนะ (พระกฤษณะ) และเมื่อฝ่ายเขามีสาตยกิ กับวฤโกทร (ภีมะ) ยืนหยัดร่วมรบ—ธนูกรผู้เป็นปุถุชนคนใดเล่าจะกล้าทำศึกกับพวกเขา? นอกจากเหล่ากุรุบุตร (เการพ) และบรรดากษัตริย์ผู้เดินตามรอยเท้าของเการพเท่านั้น”
Verse 21
को हि तान् विषहेद् योद्धूं मर्त्यधर्मा धनुर्धर: । अन्यत्र कौरवेयेभ्यो ये वा तेषां पदानुगा:
สัญชัยกล่าวว่า “ธนูกรผู้เป็นปุถุชนคนใดเล่าจะทนทำศึกกับพวกเขาได้? ไม่มี—นอกจากเหล่ากุรุบุตร (เการพ) และกษัตริย์ผู้ตามรอยพวกเขา”
Verse 22
यावत् तु शक््यते कर्तुमन्तरजैर्जनाधिपै: । क्षत्रधर्मरतै: शूरैस्तावत् कुर्वन्ति कौरवा:,अवसरको जाननेवाले, क्षत्रिय-धर्मपरायण, शूरवीर राजालोग जितना कर सकते हैं, कौरवपक्षी नरेश उतना पराक्रम करते हैं
สัญชัยกล่าวว่า “เท่าที่จะกระทำได้ เหล่าเการพ—บรรดากษัตริย์ผู้สืบสายเดียวกัน ผู้กล้าหาญและยึดมั่นในธรรมแห่งกษัตริย์นักรบ—ก็ทุ่มกำลังทำจนสุดความสามารถ รู้จักกาละและโอกาสในสนามรบ”
Verse 23
यथा तु पुरुषव्याघ्रैर्युद्धं परमसंकटम् । कुरूणां पाण्डवै: सार्ध तत् सर्व शृणु तत्त्वतः,पुरुषसिंह पाण्डवोंके साथ कौरवोंका जिस प्रकार अत्यन्त संकटपूर्ण युद्ध हुआ है, वह सब आप ठीक-ठीक सुनिये
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้พยัคฆ์แห่งบุรุษ จงฟังจากเราตามความจริงเถิดว่า ศึกอันแสนคับขันยิ่งนั้นเกิดขึ้นอย่างไร เมื่อเหล่ากุรุเข้ารบกับเหล่าปาณฑพ เพื่อให้รู้เหตุการณ์ทั้งปวงดังที่เป็นจริง”
Verse 85
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें धृतराष्ट्रवाक्यविषयक पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในมหาภารตอันศักดิ์สิทธิ์ ภายในโทรณปรรพ ตอนชัยทรถวธปรรพ บทที่แปดสิบห้า อันเป็นว่าด้วยพระดำรัสของธฤตราษฏระ ได้สิ้นสุดลง
Verse 86
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संजयवाक्ये षडशीतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संजयवाक्यविषयक छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนทฺโรณปัรวะ ภาคว่าด้วยการสังหารชัยทรถะ ในถ้อยคำของสัญชัย บทที่แปดสิบหกยุติลง ณ ที่นี้
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a warrior should prioritize deference to a revered authority (Droṇa’s challenge and accusation) or adhere to a mission assigned by legitimate command (Yudhiṣṭhira’s directive to follow Arjuna’s route).
The chapter illustrates that dharma in applied contexts often appears as competing obligations; clarity of mandate, disciplined execution, and accountability for consequences are portrayed as essential to ethical action under pressure.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s significance is structural—mapping how speech, intention, and tactical sequencing produce cascading outcomes within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.