Adhyaya 85
द्रोणेन सात्यकिपीडनम् — Yudhiṣṭhira’s Charge to Sātyaki amid Droṇa’s Onslaught
Upa-parva: Droṇa–Sātyaki Saṅgrāma (Episode: Sātyaki pressed by Droṇa; Pāṇḍava mobilization; counsel to aid Arjuna)
Chapter 85 opens with Dhṛtarāṣṭra asking how Yuyudhāna (Sātyaki) restrained Bhāradvāja Droṇa in battle. Saṃjaya describes an intense exchange: Droṇa, seeing his forces being struck down by Sātyaki, advances personally; Sātyaki meets him with rapid volleys, and both trade disabling arrow-storms. The Kaurava side exults as Sātyaki becomes pressured; Yudhiṣṭhira, hearing the ominous roar and recognizing the danger, orders allied chariots to rush toward Sātyaki’s sector and urges Dhṛṣṭadyumna to move decisively against Droṇa. The narrative then widens to depict Droṇa’s overwhelming performance against multiple allied contingents, using hospitality metaphors for his effortless reception of attackers and solar imagery for his arrows’ heat. Amid the broader crisis, Yudhiṣṭhira turns to Sātyaki with an ethical-strategic appeal: as a steadfast ally comparable in valor to the foremost heroes, Sātyaki must undertake the urgent task of reaching and protecting Arjuna, who is isolated within dense enemy screens. The chapter concludes with the directive to penetrate the hostile formation and demonstrate appropriate martial conduct in engagement with major chariot-warriors.
Chapter Arc: प्रातःकाल की शांति में युधिष्ठिर श्रीकृष्ण से पूछते हैं—“मधुसूदन! क्या आपकी रात्रि सुख से बीती? क्या आपका ज्ञान-मन प्रसन्न है?”—और सभा का ध्यान युद्ध से पहले के इस क्षणिक विराम पर टिक जाता है। → श्रीकृष्ण भी युधिष्ठिर का कुशल-क्षेम पूछते हैं; क्षत्ता (विदुर/धर्मराज के मंत्री-स्वरूप) राज्य-प्रकृतियों/व्यवस्थाओं के उपस्थित होने की सूचना देता है। अनेक क्षत्रिय-श्रेष्ठ युधिष्ठिर की सेवा में आते हैं। एक ही आसन पर श्रीकृष्ण और सात्यकि का बैठना संकेत देता है कि आज का दिन केवल शस्त्र का नहीं, नीति और प्रतिज्ञा का भी है—क्योंकि अर्जुन की प्रतिज्ञा (जयद्रथ-वध) का भार पूरे शिविर के हृदय पर है। → सभा में युधिष्ठिर के कथन पर श्रीकृष्ण मेघ-गर्जन-सी वाणी में निर्णायक आश्वासन देते हैं: देवता-इन्द्र सहित भी यदि रक्षा को उतर आएँ, तब भी जयद्रथ आज संकुल रण में यम-राजधानी को प्राप्त होगा; और अर्जुन उसे मारकर ही लौटेगा—राजा, शोक-रहित और भय-रहित रहो। → कृष्ण-वाक्य से युधिष्ठिर की डगमगाती आशंका स्थिर होती है; शिविर का मनोबल प्रतिज्ञा की सिद्धि पर टिक जाता है और नेतृत्व-विश्वास पुनः स्थापित होता है। → अब प्रश्न केवल ‘क्या’ नहीं, ‘कैसे’ है—द्रोण की चक्रव्यूह-सी रचना और कौरव-रक्षा-घेरा भेदकर अर्जुन जयद्रथ तक पहुँचेगा या नहीं, यह अगले प्रसंग में रणभूमि तय करेगी।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें युधिष्ठिरके सुसज्जित होनेसे सम्बन्ध रखनेवाला बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८२ ॥ अपना छा | अत-४-#क+ तग्रय्शीतितमो<ध्याय: अर्जुनकी प्रतिज्ञाको सफल बनानेके लिये युधिष्ठिरकी श्रीकृष्णसे प्रार्थना और श्रीकृष्णका उन्हें आश्वासन देना संजय उवाच ततो युधिष्छिरो राजा प्रतिनन्द्य जनार्दनम् । उवाच परमप्रीत: कौन्तेयो देवकीसुतम्
สัญชัยกล่าวว่า—แล้วกษัตริย์ยุธิษฐิระ โอรสแห่งกุนตี มีใจยินดีอย่างยิ่ง ได้ถวายคำนับอย่างเคารพต่อชนารทนะ โอรสแห่งเทวกี แล้วจึงกราบทูลสนทนากับพระองค์
Verse 2
सुखेन रजनी व्युष्टा कच्चित् ते मधुसूदन । कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि तवाच्युत,“मधुसूदन! क्या आपकी रात सुखपूर्वक बीती है? अच्युत! क्या आपकी सम्पूर्ण ज्ञानेन्द्रियाँ प्रसन्न हैं?”
โอ้มธุสูทนะ ราตรีของท่านผ่านไปโดยผาสุกหรือไม่? โอ้อจยุตะ อินทรีย์และกำลังแห่งการรับรู้ทั้งปวงของท่านแจ่มใสสงบหรือไม่?
Verse 3
वासुदेवो5पि तद्युक्त पर्यपृच्छद् युधिष्ठिरम् । ततश्न प्रकृती: क्षत्ता न्यवेदयदुपस्थिता:
ต่อมา วาสุเทวะ (พระศรีกฤษณะ) ก็ทรงซักถามยุธิษฐิระให้เหมาะแก่กาละ ครั้นแล้วมหาดเล็กเข้ามากราบทูลว่า บรรดาขุนนางสำคัญ—เสนาบดี แม่ทัพ และเจ้าหน้าที่ทั้งหลาย—มารอเฝ้าอยู่แล้ว
Verse 4
अनुज्ञातश्व राज्ञा स प्रावेशयत तं जनम् । विराटं भीमसेनं च धृष्टद्युम्नं च सात्यकिम्
ครั้นได้รับพระบรมราชานุญาตแล้ว นายทวารบาลจึงนำคนเหล่านั้นเข้าไป—วิราฏ ภีมเสน ธฤษฏทยุมน์ และสาตยกี
Verse 5
चेदिपं धृष्टकेतुं च द्रुपदं च महारथम् | शिखण्डिनं यमौ चैव चेकितानं सकेकयम्
เมื่อได้รับพระบรมราชานุญาตแล้ว นายทวารบาลก็นำเข้าไปด้วย—กษัตริย์เจดี ธฤษฏเกตุ มหารถีทฺรุปท ศิขัณฑิน พี่น้องฝาแฝด (นกุลและสหเทวะ) เจกิตาน และเจ้าชายแห่งเคกยะ
Verse 6
युयुत्सुं चैव कौरव्यं पाञ्चाल्यं चोत्तमौजसम् । युधामन्युं सुबाहुं च द्रौपदेयांश्व॒ सर्वश:
ครั้นได้รับพระบรมราชานุญาตแล้ว นายทวารบาลจึงนำวีรบุรุษทั้งหลาย—วิราฏะ ภีมเสนะ ธฤษฏทยุมน์ สาตยกี พระราชาเจที ธฤษฏเกตุ มหารถีทฺรุปทะ ศิขัณฑี นกุล สหเทวะ เจกิตานะ เหล่าเจ้าชายแห่งเกกยะ ยุยุทสุแห่งวงศ์กุรุ วีรปัญจาละอุตตเมาชะ ยุธามันยุ สุพาหุ และบุตรทั้งห้าของเทราปที—เข้าไปภายใน
Verse 7
एते चान्ये च बहव: क्षत्रिया: क्षत्रियर्षभम् । उपतस्थुर्महात्मानं विविशुश्चासने शुभे,ये तथा और भी बहुत-से क्षत्रियशिरोमणि महात्मा युधिष्ठिरकी सेवामें उपस्थित हुए और सुन्दर आसनपर बैठे
คนเหล่านี้และกษัตริย์นักรบอีกเป็นอันมาก ต่างเข้ามาเฝ้าปรนนิบัติพระมหาตมะผู้เป็นยอดแห่งกษัตริย์นักรบ คือยุธิษฐิระ แล้วจึงเข้าไปนั่งบนอาสนะอันเป็นมงคล
Verse 8
एकस्मिन्नासने वीरावुपविष्टौ महाबलौ । कृष्णश्न युयुधानश्व महात्मानौ महाद्युती,महाबली और महातेजस्वी महात्मा श्रीकृष्ण और सात्यकि ये दोनों वीर एक ही आसनपर बैठे थे
บนอาสนะเดียวกันนั้น มีวีรบุรุษผู้มีกำลังยิ่งสององค์ประทับนั่ง—พระกฤษณะและยุยุธานะ (สาตยกี) ทั้งสองเป็นมหาตมะและรุ่งเรืองด้วยเดชานุภาพ
Verse 9
ततो युधिष्ठिरस्तेषां शृण्वतां मधुसूदनम् | अब्रवीत् पुण्डरीकाक्षमाभाष्य मधुरं वच:,तब युधिष्ठिरने उन सब लोगोंके सुनते हुए कमलनयन भगवान् मधुसूदनको सम्बोधित करके मधुर वाणीमें कहा--
แล้วพระยุธิษฐิระ เมื่อคนทั้งปวงกำลังสดับอยู่ ก็ทรงหันไปตรัสกับมธุสูทนะ ผู้มีดวงเนตรดุจดอกบัว ด้วยถ้อยคำอ่อนหวาน
Verse 10
एकं॑ त्वां वयमाश्रित्य सहस्राक्षमिवामरा: । प्रार्थयामो जयं युद्धे शाश्वतानि सुखानि च
ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า! ดุจเหล่าเทพยดาอาศัยอินทร์ผู้มีพันเนตรเป็นที่พึ่ง ฉันใด พวกข้าพเจ้าก็อาศัยพระองค์เพียงผู้เดียวเป็นที่พึ่ง แล้วทูลขอชัยชนะในสงครามนี้ และความสุขอันยั่งยืนด้วยฉันนั้น
Verse 11
त्वं हि राज्यविनाशं च द्विषद्धिश्न निराक्रियाम् क्लेशांश्व विविधान् कृष्ण सर्वास्तानपि वेद न:
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้กฤษณะ พระองค์ทรงรู้ดีถึงทุกสิ่งที่บังเกิดแก่พวกเรา—ศัตรูได้ทำลายราชอาณาจักรของเรา เหยียดหยามให้เราอับอาย และก่อทุกข์นานาประการแก่เรา”
Verse 12
त्वयि सर्वेश सर्वेषामस्माकं भक्तवत्सल | सुखमायत्तमत्यर्थ यात्रा च मधुसूदन,“भक्तवत्सल सर्वेश्वर! मधुसूदन! हम सब लोगोंका सुख और जीवन-निर्वाह पूर्णरूपसे आपके ही अधीन है
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้พระผู้เป็นใหญ่เหนือสรรพสิ่ง ผู้ทรงเอ็นดูผู้ภักดี! โอ้มธุสูทนะ! ความผาสุกของพวกเราทั้งหมด แม้กระทั่งการดำรงอยู่แห่งชีวิต ก็ขึ้นอยู่กับพระองค์โดยสิ้นเชิง”
Verse 13
स तथा कुरु वार्ष्णेय यथा त्वयि मनो मम । अर्जुनस्य यथा सत्या प्रतिज्ञा स्थाच्चिकीर्षिता,4वार्ष्णेय! हमारा मन आपमें ही लगा हुआ है। अतः आप ऐसा करें, जिससे अर्जुनकी अभीष्ट प्रतिज्ञा सत्य होकर रहे
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้วารษเณยะ! ใจของข้าพเจ้าผูกอยู่กับพระองค์; เพราะฉะนั้น ขอพระองค์ทรงกระทำให้คำปฏิญาณที่อรชุนมุ่งหมายมั่นคงและเป็นจริง”
Verse 14
स भवांस्तारयत्वस्माद् दुःखामर्षमहार्णवात् । पार तितीर्षतामद्य प्लवो नो भव माधव
สัญชัยวิงวอนต่อมาธวะว่า “ขอพระองค์ทรงพาพวกเราข้ามพ้นมหาสมุทรอันกว้างใหญ่แห่งความโศกและความคั่งแค้นที่คุกรุ่นนี้เถิด สำหรับพวกเราผู้ใฝ่จะถึงฝั่งโน้นในวันนี้ ขอพระองค์ทรงเป็นเรือให้เรา พระองค์เท่านั้นที่ต้องทรงกอบกู้เราจากภัยพิบัตินี้”
Verse 15
न हि तत् कुरुते संख्ये रथी रिपुवधोद्यत: । यथा वै कुरुते कृष्ण सारथिर्यत्नमास्थित:,'श्रीकृष्ण! संग्राममें शत्रुवधके लिये उद्यत हुआ रथी भी वैसा कार्य नहीं कर पाता, जैसा कि प्रयत्नशील सारथि कर दिखाता है
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้กฤษณะ! ในสนามรบ แม้นักรบรถศึกที่มุ่งสังหารศัตรูก็ยังทำไม่ได้เท่ากับสิ่งที่กฤษณะผู้เป็นสารถีทำได้ เมื่อทรงลงมือด้วยความเพียรและความระมัดระวัง”
Verse 16
यथैव सर्वास्वापत्सु पासि वृष्णीन् जनार्दन । तथैवास्मान् महाबाहो वृजिनात् त्रातुमहसि
โอ้ชนารทนะ ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร! ดังที่พระองค์ทรงคุ้มครองวงศ์วฤษณีให้พ้นจากทุกคราววิบัติ ฉันใด ก็ขอทรงปกป้องพวกเราจากภยันตรายนี้ฉันนั้น
Verse 17
त्वमगाधे5प्लवे मग्नान् पाण्डवान् कुरुसागरे । समुद्धर प्लवो भूत्वा शड्खचक्रगदाधर
โอ้พระผู้ทรงสังข์ จักร และคทา! เหล่าปาณฑพจมอยู่ในมหาสมุทรแห่งกุรุอันลึกและไร้ฝั่ง ไร้เรือพาไป ขอพระองค์ทรงเป็นแพเป็นเรือด้วยพระองค์เอง แล้วช้อนพวกเขาขึ้น—โปรดกู้ให้พ้นภัยนี้
Verse 18
नमस्ते देवदेवेश सनातन विशातन । विष्णो जिष्णो हरे कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम,'शत्रुनाशक! सनातन देवदेवेश्वर! विष्णो! जिष्णो! हरे! कृष्ण! वैकुण्ठ! पुरुषोत्तम! आपको नमस्कार है
ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งปวง ผู้เป็นนิรันดร์ ผู้ทำลายศัตรู—โอ้วิษณุ ผู้มีชัยเสมอ (จิษณุ) โอ้หริ โอ้กฤษณะ โอ้ไวกุณฐะ โอ้บุรุษโอตตมะ
Verse 19
नारदस्त्वां समाचख्यौ पुराणमृषिसत्तमम् | वरदं शार््रिणं श्रेष्ठ तत् सत्यं कुरू माधव
โอ้มาธวะ! เทวฤๅษีนารทได้ประกาศพระองค์ว่าเป็นนารายณ์ผู้ดึกดำบรรพ์ เป็นยอดแห่งฤๅษีทั้งปวง ผู้ประทานพร ผู้ทรงคันศรศารงคะ—ขอจงทำถ้อยคำนั้นให้เป็นจริงเถิด
Verse 20
इत्युक्त: पुण्डरीकाक्षो धर्मराजेन संसदि । तोयमेघस्वनो वागम्मी प्रत्युवाच युधिछ्िरम्
ครั้นธรรมราชยุธิษฐิระกล่าวดังนั้นในท้องพระโรง ปุณฑรีกากษะ—พระกฤษณะผู้มีเนตรดุจดอกบัว ผู้เลื่องชื่อด้วยวาจาอันคมคาย—จึงตรัสตอบยุธิษฐิระด้วยสุรเสียงทุ้มกังวานดุจเมฆฝนหนัก
Verse 21
वायुदेव उवाच सामरेष्वपि लोकेषु सर्वेषु न तथाविध: । शरासनधर: कश्चिद् यथा पार्थो धनञज्जय:
วายุเทพตรัสว่า “ข้าแต่พระราชา แม้ทั่วทุกโลก—แม้ท่ามกลางสมรภูมิ—ก็หาได้มีนายธนูผู้ใดเช่นนั้นไม่ ผู้ทรงคันศรด้วยความชำนาญดุจปารถะ ธนัญชัย โอรสแห่งกุนตี”
Verse 22
वीर्यवानस्त्रसम्पन्न: पराक्रान्तो महाबल: । युद्धशौण्ड: सदामर्षी तेजसा परमो नृणाम्,वे शक्तिशाली, अस्त्रज्ञानसम्पन्न, पराक्रमी, महाबली, युद्धकुशल, सदा अमर्षशील और मनुष्योंमें परम तेजस्वी हैं
“เขาเปี่ยมด้วยวีรยศและพร้อมด้วยวิชาอาวุธ เป็นผู้กล้าหาญและมีกำลังใหญ่ ยอดชำนาญในศึก เร่าร้อนในสงคราม ไม่ยอมทนต่อการดูหมิ่น และเป็นผู้เลิศในหมู่มนุษย์ด้วยเดชานุภาพ”
Verse 23
स युवा वृषभस्कन्धो दीर्घबाहुर्महाबल: । सिंहर्षभगति: श्रीमान् द्विषतस्ते हनिष्यति
“เขาเป็นหนุ่ม ไหล่ดุจโคอุสุภะ แขนยาวและมีกำลังใหญ่ ก้าวย่างและความองอาจดุจราชสีห์ เป็นผู้รุ่งเรืองด้วยศรี—เขาจักสังหารศัตรูของท่าน”
Verse 24
अहं च तत् करिष्यामि यथा कुन्तीसुतो<र्जुन: । धार्तराष्ट्रस्य सैन्यानि धक्ष्यत्यग्निरिवेन्धनम्
“เราก็จักกระทำให้เป็นเช่นนั้น เพื่อให้อรชุน โอรสแห่งกุนตี เผาผลาญกองทัพแห่งวงศ์ธฤตราษฏระ ดุจไฟเผาเชื้อเพลิง”
Verse 25
अद्य तं॑ पापकर्माणि क्षुद्रें सौ भद्रघातिनम् । अपुनर्दर्शनं मार्गमिषुशि: क्षेप्स्यतेडर्जुन:
“วันนี้อรชุนจักใช้ศรของตนส่งผู้อกุศลผู้ต่ำช้า—ผู้สังหารเสาบัทร (อภิมันยุ)—ไปสู่หนทางที่ไร้การหวนกลับ ซึ่งไปแล้วมิได้ปรากฏในโลกนี้อีก”
Verse 26
तस्याद्य गृध्रा: श्येनाश्न चण्डगोमायवस्तथा । भक्षयिष्यन्ति मांसानि ये चान्ये पुरुषादका:,आज गीध, बाज, क्रोधमें भरे हुए गीदड़ तथा अन्य नरभक्षी जीव-जन्तु जयद्रथका मांस खायेंगे
วันนี้แร้ง เหยี่ยว และหมาไนอันดุร้าย ตลอดจนสัตว์กินคนอื่น ๆ จะรุมกัดกินเนื้อของเขา
Verse 27
यद्यस्य देवा गोप्तार: सेन्द्रा: सर्वे तथाप्यसौ । राजधानीं यमस्याद्य हत: प्राप्स्यति संकुले
แม้เหล่าเทพทั้งปวงพร้อมพระอินทร์จะมาคุ้มครองเขา เขาก็ยังจะถูกสังหารในวันนี้ท่ามกลางความชุลมุนแห่งศึก และจักไปถึงนครหลวงของพระยมโดยแน่นอน
Verse 28
निहत्य सैन्धवं जिष्णुरद्य त्वामुपयास्यति । विशोको विज्वरो राजन् भव भूतिपुरस्कृत:,राजन! आज विजयशील अर्जुन जयद्रथको मारकर ही आपके पास आयेंगे, आप ऐश्वर्यसे सम्पन्न रहकर शोक और चिन्ताको त्याग दीजिये
ข้าแต่พระราชา วันนี้จิษณุ (อรชุน) จะมาหาพระองค์หลังจากสังหารไศนธวะ (ชัยทรถ) แล้ว ขอพระองค์ละทิ้งความโศกและความร้อนรุ่มดุจไข้ จงมั่นคงโดยมีความรุ่งเรืองนำหน้า
Verse 83
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि श्रीकृष्णवाक्ये ऋ%यशीतितमो<ध्याय: ।। ८३ ।। इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें श्रीकृष्णवाक्यविषयक तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารต ภายในโทรณปรวะ ในส่วนที่เรียกว่า ปรติชญาปรวะ บทที่แปดสิบห้า อันว่าด้วยพระวาจาของศรีกฤษณะ ได้สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The dilemma is triage under dharma: whether to remain engaged against an overpowering commander (Droṇa) to stabilize the line, or to accept immediate risk and redirect effort toward the higher-priority obligation of protecting Arjuna.
The chapter frames dharmic action as role-appropriate and time-sensitive: when duties conflict, one must choose the task with the greatest collective consequence and entrust it to the most dependable agent, guided by loyalty, competence, and clarity of purpose.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is operational and ethical—demonstrating how narrative praise, reputation, and duty-language are used to authorize decisive action within the broader teleology of protecting righteous aims.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.