Adhyaya 77
Kṛṣṇopadeśa and Duryodhana’s Challenge (Droṇa-parva, Adhyāya 77)
Upa-parva: Duryodhana–Arjuna Saṃmukha (Rathāntika Saṃvāda) Episode
This chapter presents a tightly framed battlefield counsel followed by a public confrontation. Vāsudeva addresses Arjuna, identifying Duryodhana as having come within range and describing him as a formidable archer—well-trained, powerful, and emboldened by sovereignty—yet strategically vulnerable because he underestimates Arjuna’s capability. Kṛṣṇa frames the encounter as the ‘proper time’ for engagement, urging Arjuna to release long-contained anger in a controlled, goal-directed manner and to treat Duryodhana as the root-cause agent behind the Pāṇḍavas’ misfortunes (deceit in the dice-game, loss of kingdom, exile, and Draupadī’s distress). Arjuna assents, declaring intent to pursue and, if possible, neutralize Duryodhana in battle as recompense for those injuries. As they advance, Saṃjaya reports the Kaurava army’s agitation: some perceive the king’s peril, morale wavers, and the scene is marked by loud war-cries and conch-blasts. Duryodhana then addresses Arjuna directly, challenging him to display both divine and human weapons and to substantiate his reputed feats and honor-bound service, thereby formalizing the duel-like confrontation within the broader strategic engagement.
Chapter Arc: जयद्रथ-वध की प्रतिज्ञा की ज्वाला में धधकते अर्जुन का उद्घोष—वह कृष्ण से कहता है कि धृतराष्ट्र-पुत्रों के चुने हुए महारथी भी उसके मार्ग को रोक नहीं सकते। → अर्जुन अपने लक्ष्य के चारों ओर खड़ी ‘छः महारथियों’ की दीवार को तुच्छ बताता है और कृष्ण को आश्वस्त करता है कि वह उनके अस्त्रों को अस्त्र से काट देगा; वह प्रकृति-देवता-गणों तक का उल्लेख कर यह दिखाता है कि जयद्रथ की रक्षा के लिए समस्त शक्तियाँ भी जुटें तो भी वह विचलित नहीं होगा। → अर्जुन का गर्जनात्मक आत्म-घोष: ‘मेरे अस्त्रों का, मेरे दृढ़ धनुष का, मेरी भुजाओं के बल का, और धनंजय का अपमान मत समझो’—और साथ ही यह प्रतिज्ञा कि ब्रह्मास्त्र सहित वह जयद्रथ-रक्षकों के समस्त प्रक्षेपास्त्रों को युद्ध में निष्फल कर देगा। → अर्जुन कृष्ण को स्पष्ट युद्ध-योजना देता है—‘ऐसा प्रबन्ध करो कि कल प्रभात होते ही मेरा रथ वहाँ पहुँचे जहाँ महान कार्य सिद्ध करना है’; कृष्ण को सारथी और रणनीतिक सहायक के रूप में आदेशात्मक विनय के साथ नियुक्त कर वह अपने संकल्प को स्थिर करता है। → अगले दिन के प्रभात में अर्जुन का रथ किस प्रकार जयद्रथ तक पहुँचेगा, और कौन-सा रक्षक-व्यूह उसके मार्ग में अंतिम दीवार बनेगा—यह अनिश्चितता अध्याय को आगे धकेलती है।
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। ] अतणऑशा: षट्सप्ततितमो<ध्याय: अर्जुनके वीरोचित वचन अजुन उवाच षड् रथान् धार्तराष्ट्रस्य मन्यसे यान् बलाधिकान् | तेषां वीर्य ममार्थेन न तुल्यमिति मे मति:
อรชุนกล่าวว่า “โอ้มธุสูทนะ ท่านเห็นว่ารถศึกทั้งหกของโอรสธฤตราษฏระมีกำลังเหนือกว่า แต่ตามความเห็นของข้า เมื่อเทียบกับเจตนารมณ์ของข้าแล้ว วีรภาพของพวกเขามิอาจเสมอได้”
Verse 2
अस्त्रमस्त्रेण सर्वेषामेतेषां मधुसूदन । मया द्रक्ष्यसि निर्भिन्नं जयद्रथवधैषिणा
โอ้มธุสูทนะ ท่านจักได้เห็นข้าทำลายอาวุธของชนเหล่านี้ทั้งหมดด้วยอาวุธโต้ตอบ เพราะข้าตั้งปณิธานจะสังหารชัยทรถ
Verse 3
अर्जुन बोले--मधुसूदन! दुर्योधनके जिन छः महारथियोंको आप बलमें अधिक मानते हैं, उनका पराक्रम मेरे आधेके बराबर भी नहीं है, ऐसा मेरा विश्वास है। जयद्रथके वधकी इच्छासे मेरे युद्ध करते समय आप देखेंगे कि मैंने इन सबके अस्त्रोंको अपने अस्त्रसे काट गिराया है ।।
อรชุนกล่าวว่า “โอ้มธุสูทนะ! มหารถีทั้งหกที่ทุรโยธนเห็นว่าเหนือกว่าด้วยกำลังนั้น วีรภาพของพวกเขาไม่อาจเทียบได้แม้ครึ่งหนึ่งของข้า—นี่คือความเชื่อมั่นของข้า เมื่อข้ารบด้วยปณิธานจะสังหารชัยทรถ ท่านจักได้เห็นข้าตัดฟันอาวุธของพวกเขาทั้งหมดให้ร่วงลงด้วยอาวุธของข้า แม้โทรณาจารย์จะมองอยู่ และหมู่พวกของเขาจะร่ำไห้คร่ำครวญ ข้าก็จักฟันเศียรของพระราชาแห่งสินธุ คือชัยทรถ ให้ตกลงสู่พื้นปฐพี”
Verse 4
यदि साध्याश्र रुद्राक्ष वसवश्च सहाश्चिन: । मरुतश्न सहेन्द्रेण विश्वेदेवा: सहेश्वरा:
อรชุนกล่าวว่า “โอ้ มธุสูทนะ (พระกฤษณะ)! ต่อให้เหล่าสาธยะ เหล่ารุทร เหล่าวสุ และอัศวินกุมารทั้งสอง; ต่อให้หมู่มรุตพร้อมพระอินทร์ และเหล่าวิศวเทวะพร้อมทั้งหมู่เทพผู้เป็นใหญ่ ลุกขึ้นด้วยกำลังทั้งสิ้นเพื่อพิทักษ์ชัยทรถ—กระนั้นก็ตาม ข้าขอสาบานด้วยสัจจะ และแตะต้องคันศรของข้าเป็นพยานว่า: พรุ่งนี้ในสนามรบ ท่านจักได้เห็นชัยทรถถูกสังหารด้วยศรของข้า”
Verse 5
पितर: सहगन्धर्वा: सुपर्णा: सागराद्रय: । द्यौर्वियत् पृथिवी चेयं दिशश्व॒ सदिगीश्वरा:
อรชุนกล่าวว่า “ต่อให้เหล่าปิตฤพร้อมคันธรรพ์ ครุฑ มหาสมุทรและมหาภูผา; แม้สวรรค์ เวหา แผ่นดินนี้ ตลอดจนทิศทั้งหลายพร้อมเทพผู้พิทักษ์ทิศ ลุกขึ้นเพื่อคุ้มครองชัยทรถ—ข้าก็ยังสาบานด้วยสัจจะ และแตะต้องคันศรเป็นพยานว่า: พรุ่งนี้ในสงคราม ท่านจักเห็นชัยทรถถูกศรของข้าสังหาร”
Verse 6
ग्रामारण्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । त्रातार: सिन्धुराजस्य भवन्ति मधुसूदन
อรชุนประกาศว่า “โอ้ มธุสูทนะ! ต่อให้สรรพสัตว์ทั้งปวง—ผู้พำนักในหมู่บ้านและพงไพร ทั้งที่อยู่นิ่งและที่เคลื่อนไหว—ลุกขึ้นเป็นผู้พิทักษ์กษัตริย์แห่งสินธุ คือชัยทรถก็ตาม ข้าก็ยังสาบานด้วยสัจจะ และแตะต้องคันศรเป็นพยานว่า: พรุ่งนี้ในสนามรบ ท่านจักเห็นชัยทรถถูกศรของข้าสังหาร”
Verse 7
तथापि बाणैनिहितं श्वो द्रष्टासि रणे मया । सत्येन च शपे कृष्ण तथैवायुधमालभे
ถึงกระนั้น โอ้ กฤษณะ! พรุ่งนี้ในสนามรบ ท่านจักเห็นว่า ข้าได้โค่นเขาลงด้วยศรของข้าแล้ว ข้าสาบานด้วยสัจจะ และแตะต้องอาวุธของข้าเพื่อยืนยันปณิธานนั้น
Verse 8
यस्तु गोप्ता महेष्वासस्तस्य पापस्य दुर्मते: । तमेव प्रथमं द्रोणमभियास्यामि केशव,केशव! उस दुर्बुद्धि पापी जयद्रथकी रक्षाका बीड़ा उठाये हुए जो महाधनुर्धर आचार्य द्रोण हैं, पहले उन्हींपर आक्रमण करूँगा
โอ้ เคศวะ! มหาธนูธรผู้รับภาระพิทักษ์ชัยทรถผู้บาปและมีปัญญาอันวิปลาสนั้น—คืออาจารย์โทรณะ—ผู้นั้นแหละ ข้าจะเข้าตีเป็นคนแรก
Verse 9
तस्मिन् द्यूतमिदं बद्धं मन्यते स सुयोधन: । तस्मात् तस्यैव सेनाग्रं भित्त्वा यास्यामि सैन्धवम्
อรชุนกล่าวว่า “สุโยธนะเห็นว่าสงครามนี้คือการพนันที่ผูกเดิมพันไว้กับกลอุบายเดียวกันนั้น; ฉะนั้นเราจักเจาะทะลวงแนวหน้ากองทัพของเขา แล้วมุ่งไปหาสินธวะ (ชัยทรถ) ให้จงได้”
Verse 10
द्रशसि श्वो महेष्वासान् नाराचैस्तिग्मतेजितै: । शृज्भराणीव गिरेव॑जैर्दार्यमाणान् मया युधि
อรชุนกล่าวว่า “พรุ่งนี้ท่านจักได้เห็นกลางสมรภูมิ—ข้าจักใช้ศรนาราจที่ลับคมและเปล่งเดช ผ่าเหล่ามหาธนูรธรให้ขาดสะบั้น ดุจพระอินทร์ใช้วัชระผ่าศิขรินแห่งขุนเขา”
Verse 11
नरनागाश्चदेहेभ्यो विस्नरविष्पति शोणितम् । पतदृभ्य: पतितेभ्यश्व विभिन्नेभ्य: शितै: शरै:,मेरे तीखे बाणोंद्वारा विदीर्ण होकर गिरते और गिरे हुए मनुष्य, हाथी और घोड़ोंके शरीरोंसे खूनकी धारा बह चलेगी
อรชุนกล่าวว่า “เมื่อถูกศรคมของข้าฉีกขาด ทั้งผู้ที่กำลังล้มและผู้ที่ล้มแล้ว—กายของมนุษย์และช้างจักพุ่งพรายด้วยธารโลหิตไหลนอง”
Verse 12
गाण्डीवप्रेषिता बाणा मनोडनिलसमा जवे । ननागाश्चवान् विदेहासून् कर्तरिश्न सहस्रश:
อรชุนกล่าวว่า “ศรที่ปล่อยจากคันธนูกาณฑีวะนั้นเร็วประหนึ่งจิตและลม; มันจักพรากทั้งกายและลมหายใจของศัตรูเป็นพันเป็นหมื่น ให้ช้าง ม้า และคนล้มระเนระนาด”
Verse 13
यमात् कुबेरादू वरुणादिन्द्राद् रुद्राच्व यन्मया | उपात्तमस्त्रं घोरं तद् द्रष्टारोडत्र नरा युधि
อรชุนกล่าวว่า “อาวุธอันน่าสะพรึงที่ข้าได้รับจากยม กุเบร วรุณ อินทร์ และรุทระ—พรุ่งนี้ในศึกนี้ เหล่านรทั้งหลายจักได้ประจักษ์แก่ตา”
Verse 14
ब्राह्मेणास्त्रेण चास्त्राणि हन्यमानानि संयुगे | मया द्रष्टासि सर्वेषां सैन्धवस्याभिरक्षिणाम्
อรชุนกล่าวว่า— ท่ามกลางศึกอันดุเดือด อาวุธทั้งปวงที่เหล่าผู้พิทักษ์ชัยทรถะปล่อยออกมา เราจักตัดทำลายให้สิ้นฤทธิ์ด้วยพรหมาสตรา; ท่านจักได้ประจักษ์ด้วยตนเอง।
Verse 15
शरवेगसमुत्कृत्तै राज्ञां केशव मूर्थभि: । आस्तीर्यमाणां पृथिवीं द्रष्टासि श्वो मया युधि,केशव! कलके युद्धमें आप देखेंगे कि इस पृथ्वीपर मेरे बाणोंके वेगसे कटे हुए राजाओंके मस्तक बिछ गये हैं
อรชุนกล่าวว่า— โอ้เกศวะ พรุ่งนี้ในสนามรบ ท่านจักเห็นแผ่นดินเกลื่อนกลาดด้วยเศียรของกษัตริย์ทั้งหลายที่ถูกตัดขาดด้วยความเร็วแห่งศรของเรา।
Verse 16
क्रव्यादांस्तर्पयिष्यामि द्रावयिष्यामि शात्रवान् । सुहृदो नन्दयिष्यामि प्रमथिष्यामि सैन्धवम्
อรชุนกล่าวว่า— พรุ่งนี้เราจักทำให้เหล่าสัตว์กินเนื้ออิ่มหนำ จักขับไล่กองทัพศัตรูให้แตกพ่าย จักยังมิตรสหายให้ยินดี และจักบดขยี้ชัยทรถะ กษัตริย์แห่งสินธุให้สิ้น।
Verse 17
बह्दागस्कृत् कुसम्बन्धी पापदेशसमुद्धव: । मया सैन्धवको राजा हतः स्वान् शोचयिष्यति
อรชุนกล่าวว่า— ชัยทรถะ กษัตริย์แห่งสินธุ ผู้กำเนิดจากแดนบาป เป็นญาติชั่ว และก่อความผิดนับไม่ถ้วน ครั้นถูกเราสังหารแล้ว จักทำให้พวกพ้องของตนจมอยู่ในความโศกา।
Verse 18
सर्वक्षीरान्नभोक्तारं पापाचारं रणाजिरे | मया सराजकं बाणैभिन्न द्रक्ष्यसि सैन्धवम्,सदा सब प्रकारसे दूध-भात खानेवाले पापाचारी जयद्रथको रणांगणमें आप राजाओंसहित मेरे बाणोंद्वारा विदीर्ण हुआ देखेंगे
อรชุนกล่าวว่า— ในสมรภูมิ ท่านจักเห็นชัยทรถะผู้ประพฤติบาป—ผู้มัวเมาเสวยน้ำนมและข้าวอยู่เนืองนิตย์—ถูกศรของเราฉีกทำลาย พร้อมด้วยกษัตริย์ทั้งหลายที่ค้ำจุนเขา।
Verse 19
तथा प्रभाते कर्तास्मि यथा कृष्ण सुयोधन: । नान्यं धनुर्थरं लोके मंस्यते मत्समं युधि
โอ้กฤษณะ! ครั้นรุ่งอรุณข้าจะรบให้เป็นที่ประจักษ์ จนสุโยธนะในสมรภูมิจะไม่ยอมถือว่ามีนักธนูผู้ใดในโลกเสมอข้าอีกต่อไป
Verse 20
गाण्डीवं च धर्नुर्दिव्यं योद्धा चाहं नरर्षभ । त्वंच यन्ता हृषीकेश कि नु स्यथादजितं मया,नरश्रेष्ठ हृषीकेश! जहाँ गाण्डीव-जैसा दिव्य धनुष है, मैं योद्धा हूँ और आप सारथि हैं, वहाँ मैं किसको नहीं जीत सकता?
โอ้หฤษีเกศ ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์! เมื่อข้ามีคันศรทิพย์คานฑีวะ ข้าเป็นนักรบ และท่านเป็นสารถี แล้วสิ่งใดเล่าจะยังเป็นอชิตต่อข้าได้?
Verse 21
तव प्रसादाद् भगवन् किमिवास्ति रणे मम । अविषहां हृषीकेश कि जानन् मां विगर्हसे
ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า! ด้วยพระกรุณาของพระองค์ ในสมรภูมินี้จะมีพลังใดเล่าที่ข้าทนมิได้? โอ้หฤษีเกศ! ทั้งที่ทรงรู้แล้ว ไฉนยังทรงตำหนิข้า?
Verse 22
यथा लक्ष्म स्थिरं चन्द्रे समुद्रे च यथा जलम् । एवमेतां प्रतिज्ञां मे सत्यां विद्धि जनार्दन
โอ้ชนารทนะ! ดุจรอยดำบนจันทร์ที่มั่นคง และดุจสายน้ำที่ตั้งมั่นอยู่ในมหาสมุทร ฉันใดก็ฉันนั้น จงทราบว่าปฏิญญาของข้านี้สัตย์จริงและไม่หวั่นไหว
Verse 23
मावमंस्था ममास्त्राणि मावमंस्था भनुर्दढम् | मावमंस्था बल बाद्वोर्मावमंस्था धनंजयम्
ข้าแต่พระผู้เป็นนาย! อย่าดูหมิ่นอาวุธของข้า อย่าดูแคลนคันศรอันมั่นคงของข้า อย่าดูถูกกำลังแห่งแขนทั้งสองนี้ และอย่าหยามเกียรติสหายของท่านคือธนัญชัย
Verse 24
तथाभियामि संग्रामं न जीयेयं जयामि च । तेन सत्येन संग्रामे हतं विद्धि जयद्रथम्
อรชุนกล่าวว่า “เราจะเข้าสู่ศึกนี้ดังนี้: เราจะไม่พ่ายแพ้ และเรามิได้รบเพียงเพื่อชัยชนะด้วยความใคร่เท่านั้น ด้วยอานุภาพแห่งสัจจะนี้ จงรู้เถิดว่า ในสมรภูมินี้ ชยทรถะประหนึ่งถูกสังหารแล้ว”
Verse 25
मैं संग्राममें इस प्रकार चलूँगा, जिससे कोई मुझे जीत न सके, वरं मैं ही विजयी होऊँ। इस सत्यके प्रभावसे आप रणक्षेत्रमें जयद्रथको मारा गया ही समझें ।।
อรชุนกล่าวว่า “ในศึกนี้เราจะรุกไปให้ไม่มีผู้ใดเอาชนะเราได้; ยิ่งกว่านั้น เราเองจะเป็นผู้มีชัย ด้วยอานุภาพแห่งสัจจะนี้ จงนับว่าชยทรถะถูกสังหารแล้วในสนามรบ เพราะเป็นความแน่นอนอันไม่สั่นคลอนว่า สัจจะสถิตในพราหมณ์ผู้มั่นในพรหมะ ความนอบน้อมสถิตในผู้ทรงธรรม และศรีความรุ่งเรืองสถิตในยัญพิธี; ฉันใด ที่ใดมีนารายณ์สถิตอยู่ ที่นั่นชัยชนะก็มั่นคงฉันนั้น”
Verse 26
संजय उवाच एवमुक्क्त्वा हृषीकेशं स्वयमात्मानमात्मना | संदिदेशार्जुनो नर्दन् वासवि: केशवं प्रभुम्
สัญชัยกล่าวว่า ครั้นกล่าวดังนั้นแล้ว อรชุนโอรสแห่งอินทราได้เปล่งเสียงกึกก้อง ตั้งจิตไว้ในหฤษีเกศ—พระเกศวะผู้เป็นเจ้า ผู้ทรงครอบงำอินทรีย์ เป็นอาตมันภายใน และทรงสามารถกระทำกิจทั้งปวง—แล้วจึงทูลบัญชาต่อพระผู้เป็นเจ้านั้น
Verse 27
यथा प्रभातां रजनीं कल्पित: स्याद् रथो मम | तथा कार्य त्वया कृष्ण कार्य हि महदुद्यतम्
อรชุนกล่าวว่า “โอ้กฤษณะ จงจัดการให้เมื่อราตรีผ่านพ้น ครั้นรุ่งอรุณมาถึง รถศึกของเราพร้อมแล้ว เพราะภารกิจอันใหญ่หลวงและเร่งด่วนได้ตกอยู่แก่เรา”
Verse 76
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वण्यर्जुनवाक्ये घट्सप्ततितमो5ध्याय: ।। ७६ || इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें अरजुनवाक्यविषयक छिद्वत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในมหาภารตอันศักดิ์สิทธิ์ ภายในโทรณปรวะ ในส่วนที่เรียกว่า ปรติชญาปรวะ บทที่เจ็ดสิบหก อันว่าด้วยถ้อยคำของอรชุน ก็สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
Whether decisive targeting of the principal antagonist—motivated by remembrance of past injustices—can be executed within kṣātra-dharma without collapsing into uncontrolled vengeance; the chapter stresses disciplined intent rather than impulsive retaliation.
Agency should be aligned with clear purpose: strong emotion (anger) is acknowledged but must be harnessed by judgment, strategic focus, and responsibility for consequences, especially when one’s action affects many.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative and ethical—positioning the confrontation as a consequential juncture that links prior political wrongdoing to present battlefield accountability.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.