Adhyaya 64
Adhyāya 64 — Omens, Conch Signals, and Arjuna’s Assault on the Elephant Division
Upa-parva: Droṇa-parva — Kurukṣetra Saṃgrāma-krama (Arjuna’s breakthrough against Durmarṣaṇa’s position)
Saṃjaya reports that once the arrays are formed and war-instruments resound, ominous signs appear around Arjuna—birds, animals, inauspicious portents, meteors, tremors, and harsh winds—marking a charged transition into combat. On the Pāṇḍava side, leaders arrange their forces, while Durmarṣaṇa positions himself at the front and declares his resolve to restrain Arjuna. Arjuna mounts his chariot, shines in martial description, and sounds his conch; Kṛṣṇa answers with the Pāñcajanya, producing a fear-inducing sonic effect in the opposing ranks. Arjuna then orders the chariot toward Durmarṣaṇa’s sector, breaks into the elephant contingent, and initiates a severe engagement. The chapter emphasizes speed, precision, and the disorientation of opponents: missile volleys, decapitations, confusion in identification (“Where is Arjuna?”), and the collapse of morale leading to flight or misdirected movement. Thematically, the narrative juxtaposes kāla-like inevitability (omens and dread) with human agency expressed as vow, command, and tactical execution.
Chapter Arc: Narada addresses Sruñjaya and turns the war-torn listener’s mind away from the immediate carnage to a blazing exemplar of royal might and sacrificial dharma: the famed king Ambarisha, son of Nabhaga, who once stood alone against a multitude of kings. → The scale swells into near-impossibility—“a thousand thousands” of kings advance with chariots, banners, umbrellas, and weapons; yet Ambarisha, trained in strength and agility, shatters their martial display—cutting standards, chariots, and weapons—without a tremor of pain or hesitation, until the enemy’s confidence collapses. → The turning point arrives when the defeated kings, casting off armor and seeking life, approach as supplicants and declare him their refuge—an inversion of battlefield hierarchy where sovereignty is proven not only by conquest but by the power to grant safety. → Having brought foes under control and won the earth, Ambarisha performs sacrifices by the book—hundreds of yajñas with immense gifts; the rishis rejoice and openly acclaim that such lavish, righteous sacrifice is rare across ages, and the king’s fame becomes inseparable from generosity and order.
Shlokas
Verse 1
अत---#क्र- चतु:षष्टितमो<5 ध्याय: राजा अम्बरीषका चरित्र नारद उवाच नाभागमम्बरीषं च मृतं सृज्जय शुश्रुम । यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञां चैकस्त्वयोधयत्
นารทกล่าวว่า: “โอ สฤญชัย เราได้ยินมาว่า นาภาคะและอัมพรีษะถึงแก่ความตายแล้ว—อัมพรีษะผู้นั้น ผู้ซึ่งเพียงลำพังได้รบกับกษัตริย์นับพันแล้วนับพัน”
Verse 2
नारदजी कहते हैं--सूंजय! मैंने सुना है कि नाभागके पुत्र राजा अम्बरीष भी मृत्युको प्राप्त हुए थे, जिन्होंने अकेले ही दस लाख राजाओंसे युद्ध किया था ।।
นารทกล่าวว่า: “สัญชัย เราได้ยินมาว่า พระเจ้าอัมพรีษะ โอรสของนาภาคะ ก็ถึงแก่ความตายแล้ว—พระองค์ผู้เพียงลำพังได้รบกับกษัตริย์ถึงสิบลักษ์ ในศึกนั้น เหล่าศัตรูผู้ใคร่จะพิชิตพระองค์ ต่างกรูกันเข้ามาจากทุกทิศ รอบด้าน ล้วนชำนาญศัสตราวุธ น่าหวาดหวั่น และยังเปล่งวาจาหยาบกร้านอัปมงคลใส่พระราชา”
Verse 3
बललाघवशिक्षाभिस्तेषां सो<स्त्रबलेन च । छत्रायुधध्वजरथांश्छित्त्वा प्रासान् गतव्यथ:
แต่พระเจ้าอัมพรีษะมิได้ระคายเคืองแม้แต่น้อย ด้วยกำลังกาย ความว่องไวของมือ วินัยแห่งการฝึกศึก และอานุภาพแห่งศัสตราวุธ พระองค์ฟันฉัตร อาวุธ ธง รถศึก และหอกของศัตรูให้ขาดสะบั้นเป็นชิ้น ๆ
Verse 4
त एन॑ मुक्तसंनाहा: प्रार्थयन् जीवितैषिण: । शरण्यमीयु: शरणं तवास्म इति वादिन:
ครั้นแล้วเหล่าศัตรูผู้ใคร่รักษาชีวิต ก็ปลดเกราะออกแล้ววิงวอน กล่าวว่า “พวกเราทั้งปวงเป็นของพระองค์ พระองค์คือที่พึ่งของเรา” แล้วเข้าถึงพระราชาผู้ประทานที่ลี้ภัยนั้นเพื่อขอความคุ้มครอง
Verse 5
स तु तान् वशगान् कृत्वा जित्वा चेमां वसुन्धराम् । ईजे यज्ञशतैरिष्टर्यथाशास्त्रं तथानघ
ครั้นทรงทำให้ศัตรูเหล่านั้นอยู่ใต้อำนาจ และพิชิตปฐพีทั้งสิ้นนี้แล้ว โอ้ผู้ปราศจากมลทิน พระองค์ได้ประกอบยัญพิธีอันปรารถนาครบหนึ่งร้อย ตามบทบัญญัติแห่งศาสตราโดยเคร่งครัด
Verse 6
बुभुजु: सर्वसम्पन्नमन्नमन्ये जना: सदा | तस्मिन यज्ञे तु विप्रेन्द्रा: संतृप्ता: परमार्चिता:
ผู้คนอื่น ๆ ก็ได้บริโภคอาหารอันบริบูรณ์พร้อมทุกประการอยู่เสมอ และในยัญพิธีนั้น พราหมณ์ผู้ประเสริฐทั้งหลายได้รับการสักการะด้วยความเคารพยิ่ง จนเปี่ยมด้วยความอิ่มเอม
Verse 7
मोदकान् पूरिकापूपान् स्वादपूर्णाश्व॒ शष्कुली: । करम्भान् पृथुमृद्वीका अन्नानि सुकृतानि च
ที่นั่นมีโมทกะ ปุรี อปูปะ (ขนมหวาน) และศัษกุลีอันรสเลิศ อีกทั้งกะรัมภะ ข้าวแผ่น (ปฤถุ) ลูกเกด และอาหารนานาชนิดที่ปรุงอย่างประณีต
Verse 8
सूपान् मैरेयकापूपान् रागखाण्डवपानकान् । मृष्टान्नानि सुयुक्तानि मृदूनि सुरभीणि च
มีทั้งซุป เครื่องดื่มมะเรยกะ ขนมอปูปะ ของหวานอย่างรากะและขาณฑวะ และน้ำปานกะอันชื่นใจ อีกทั้งอาหารหวานที่จัดอย่างงดงาม เนื้อนุ่มและหอมกรุ่นก็ถูกนำมาถวาย
Verse 9
घृतं मधु पयस्तोयं दधीनि रसवन्ति च । फल मूलं च सुस्वादु द्विजास्तत्रोपभुज्जते
ณ ที่นั้น เหล่าทวิชะได้บริโภคเนยใส น้ำผึ้ง น้ำนม น้ำเปล่า นมเปรี้ยว และอาหารรสโอชา พร้อมทั้งผลไม้หวานและหัวรากอันน่ารับประทาน
Verse 10
मादनीयानि पापानि विदित्वा चात्मन: सुखम् । अपिबन्त यथाकामं पानपा गीतवादितै:,मादक वस्तुएँ पापजनक होती हैं, यह जानकर भी पीनेवाले लोग अपने सुखके लिये गीत और वाद्योंके साथ इच्छानुसार उनका पान करते थे
แม้รู้ดีว่าเครื่องดื่มมึนเมาเป็นบาป เหล่าผู้ดื่มก็ยังเพื่อความสำราญของตน ดื่มตามใจปรารถนา ท่ามกลางบทขับร้องและเสียงดนตรี
Verse 11
तत्र सम गाथा गायन्ति क्षीबा हृष्टा: पठन्ति च । नाभागस्तुतिसंयुक्ता ननृतुश्चन सहस्रश:
ณ ที่นั้น ผู้คนเป็นพัน ๆ ผู้เปี่ยมปีติราวกับมึนเมา ขับร้องคาถาเป็นทำนองพร้อมเพรียง ทั้งสาธยายบทกวีประกอบคำสรรเสริญนาภาคะ และพากันร่ายรำเป็นอันมาก
Verse 12
तेषु यज्ञेष्वम्बरीषो दक्षिणामत्यकालयत् | राज्ञां शतसहस्राणि दश प्रयुतयाजिनाम्,उन यज्ञोंमें राजा अम्बरीषने दस लाख यज्ञकर्ता ब्राह्मणोंको दक्षिणाके रूपमें दस लाख राजाओंको ही दे दिया था
ในพิธีบูชายัญเหล่านั้น พระเจ้าอัมพรีษะทรงกำหนดทักษิณาอันน่าอัศจรรย์—แก่พราหมณ์ผู้ประกอบยัญถึงสิบแสน พระองค์ถวาย “กษัตริย์สิบแสน” เองเป็นทักษิณา
Verse 13
हिरण्यकवचान् सर्वान् श्वेतच्छत्रप्रकीर्णकान् । हिरण्यस्यन्दनारूढान् सानुयात्रपरिच्छदान्
กษัตริย์เหล่านั้นล้วนสวมเกราะทอง มีฉัตรขาวเป็นเครื่องหมายแห่งเกียรติ ขึ้นประทับบนรถศึกประดับทอง พร้อมด้วยขบวนบริวารและเครื่องอุปกรณ์ครบครัน
Verse 14
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् । मूर्धाभिषिक्तांश्व नृपान् राजपुत्रशतानि च
ครั้นประกอบยัญอันแผ่ไพศาลอยู่ เขามิได้ชักช้าในการถวายทักษิณา หากมอบแก่กษัตริย์ผู้ผ่านพิธีราชาภิเษก และแก่เจ้าชายเป็นร้อย ๆ ด้วย ตามครรลองแห่งพิธีกรรม
Verse 15
नैवं पूर्वे जनाश्नक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे
นารทกล่าวว่า “ชนในกาลก่อนหาได้กระทำการเช่นนี้สำเร็จไม่ และชนในกาลภายหลังก็มิอาจกระทำได้เช่นกัน”
Verse 16
यदम्बरीषो नृपति: करोत्यमितदक्षिण: । इत्येवमनुमोदन्ते प्रीता यस्य महर्षय:
นารทกล่าวว่า “ไม่ว่าพระเจ้าอัมพรีษ ผู้ถวายทักษิณาอันหาประมาณมิได้ จะทรงกระทำสิ่งใด เหล่ามหาฤษีผู้ยินดีในพระองค์ย่อมกล่าวว่า ‘เป็นเช่นนั้นแล’ แล้วอนุโมทนา”
Verse 17
महर्षिलोग उनके ऊपर प्रसन्न होकर उनके कार्योका अनुमोदन करते हुए कहते थे कि असंख्य दक्षिणा देनेवाले राजा अम्बरीष जैसा यज्ञ कर रहे हैं, वैसा न तो पहलेके राजाओंने किया और न आगे कोई करेंगे ।।
นารทกล่าวว่า “โอ สฤญชัย! หากแม้บุรุษทั้งสี่นั้น ผู้ประเสริฐกว่าท่านและมีบุญยิ่งกว่าบุตรของท่าน ยังถึงความตายแล้ว จะกล่าวถึงผู้อื่นไปไย ดังนั้นอย่าโศกเศร้าเพราะบุตรของท่าน ผู้ปราศจากยัชญะและปราศจากทานทักษิณาเลย”
Verse 64
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये चतु:षष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयो- पाख्यानविषयक चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ บทที่หกสิบสี่แห่งทฺโรณปัรวะ ในศรีมหาภารตะ ภายใต้ตอนอภิมันยุวธะ ว่าด้วยอาขยาน “กษัตริย์สิบหกพระองค์” ได้สิ้นสุดลง
Verse 143
सदण्डकोशनिचयान ब्राह्मणे भ्यो हमन्यत । उस विस्तृत यज्ञमें यजमान अम्बरीषने उन मूर्धथाभिषिक्त नरेशों और सैकड़ों राजकुमारोंको दण्ड और खजानों-सहित ब्राह्मणोंके अधीन कर दिया
นารทกล่าวว่า “ในยัชญะอันกว้างใหญ่ครั้งนั้น พระเจ้าอัมพรีษผู้เป็นยชามาน ได้มอบบรรดากษัตริย์ผู้ผ่านพิธีราชาภิเษกและเจ้าชายหลายร้อยพระองค์ พร้อมทั้งอำนาจบังคับบัญชาและคลังทรัพย์ทั้งปวง ไว้ในความอุปถัมภ์ของพราหมณ์”
Frequently Asked Questions
The tension lies in fulfilling kṣatra-duty through overwhelming force while confronting signs of impending mass harm; the narrative frames battlefield action as duty-bound yet shadowed by kāla-like inevitability and collective suffering.
Discipline and clarity of intent—supported by signaling, formation management, and decisive initiative—can determine outcomes as much as numerical strength; morale disruption is depicted as a strategic lever.
No explicit phalaśruti is stated in this passage; its meta-level significance is thematic, reinforcing how omens, fear, and perception shape human action within the epic’s broader inquiry into dharma and time.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.