Adhyaya 62
Adhyāya 62: Sañjaya’s Admonition to Dhṛtarāṣṭra on Rāja-dharma and Consequence
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra-śoka–Sañjaya-upadeśa (Counsel to Dhṛtarāṣṭra amid lamentation)
Sañjaya addresses Dhṛtarāṣṭra with a corrective report that reframes the king’s lamentation as ineffective once causal decisions have matured into outcomes. He asserts the inevitability of fate-like consequence (kṛtānta-vidhi) while simultaneously enumerating concrete points where intervention was possible: restraining Yudhiṣṭhira from the dice episode, preventing escalation at the onset of war, and disciplining Duryodhana’s disobedience. Sañjaya predicts reputational judgment by the Pāṇḍavas, Pañcālas, Vṛṣṇis, and other elites, emphasizing that Dhṛtarāṣṭra abandoned sanātana-dharma by following Duryodhana, Karṇa, and Śakuni. He further notes Kṛṣṇa’s diminished estimation of Dhṛtarāṣṭra due to deviation from rāja-dharma and indifference to harsh speech against the Pārthas. The discourse then shifts to a realistic assessment of battlefield dynamics: kṣatriyas do not preserve life in combat, and the Pāṇḍava side—protected by Kṛṣṇa, Arjuna, Sātyaki, and Bhīma—presents a formidable force. Sañjaya closes by preparing Dhṛtarāṣṭra to hear a precise account of the severe engagement between Kurus and Pāṇḍavas.
Chapter Arc: रण-धूलि और शोक के बीच कथा अचानक प्राचीन राजवंशों की ओर मुड़ती है—युवनाश्व के गर्भ से देव-प्रेरित अद्भुत शिशु का प्राकट्य, और प्रश्न उठता है: यह बालक किसका दूध पियेगा? → अश्विनीकुमार गर्भ से बालक को निकालते हैं; देवता तेजस्वी शिशु को पिता की गोद में देखते हैं और पालन-पोषण की असंभवता सामने आती है। फिर बालक का असाधारण विकास—बारह दिनों में बारह वर्ष का—और एक ही दिन में पृथ्वी-विजय का संकेत कथा को महाविस्तार देता है। → इन्द्र करुणावश अपनी अंगुलियों से अमृतमय दूध प्रकट करते हैं और वचन-ध्वनि से नाम-निर्णय होता है—‘मां धास्यति’ से ‘मान्धाता’; उसी क्षण बालक का दैवी-राजकीय भाग्य स्थिर हो जाता है। → मान्धाता के सार्वभौम सामर्थ्य का वर्णन फैलता है—जहाँ सूर्य उदय-अस्त होता है, वह समस्त क्षेत्र उसका कहा जाता है; उसके राज्य में समृद्धि, अन्न-राशियाँ, मधु-क्षीर-प्रवाहिनी नदियाँ और धर्म-आधारित व्यवस्था का चित्र उभरता है। → यह आदर्श-राज्य और दैवी-उत्पत्ति का आख्यान वर्तमान युद्ध-प्रसंग में किस नीति/उपदेश के रूप में लौटेगा—यह संकेत देकर कथा आगे के अध्याय की ओर धकेलती है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ६१ ॥ #+>ञी>स हु ना > यज्ञीय यूप या स्तम्भके ऊपर लगाये जानेवाले काठके छल्लेको “चषाल' कहते हैं
นารทกล่าวว่า “โอ ศฤญชัย! เราได้ยินมาว่า มานธาตา โอรสของยุวนาศวะ ก็ถึงความตายเช่นกัน. ทั้งที่เขาเป็นพระราชาผู้มีชัยเหนือสามโลก—ในหมู่เทวะ อสูร และมนุษย์”
Verse 2
य॑ं देवावश्चिनौ गर्भात् पितुः पूर्व चकर्षतु: । मृगयां विचरन् राजा तृषितः क्लान्तवाहन:
นารทกล่าวว่า “ผู้ซึ่งครั้งก่อนเทพอัศวินทั้งสองได้ชักออกมาจากครรภ์ของบิดา—กาลหนึ่ง พระเจ้ายุวานาศวะเสด็จเที่ยวป่าเพื่อการล่า ก็ทรงกระหายน้ำ และพาหนะของพระองค์ก็อ่อนล้า”
Verse 3
धूमं दृष्टवागमत् सत्र पृषदाज्यमवाप स: | त॑ दृष्टवा युवनाश्वस्य जठरे सूनुतां गतम्
นารทกล่าวว่า “ครั้นเห็นควัน เขาก็ไปยังพิธีสัตรนั้นและได้ส่วนอาหุติเป็นเนยใส ครั้นเห็นว่า (อาหุตินั้น) ไปตั้งอยู่ในท้องของยุวานาศวะ ก็กลับกลายเข้าสู่ภาวะแห่งบุตร”
Verse 4
त॑ं दृष्टवा पितुरुत्सज़े शयानं देववर्चसम्,देवताके समान तेजस्वी उस शिशुको पिताकी गोदमें शयन करते देख देवता आपसमें कहने लगे, यह किसका दूध पीयेगा? यह सुनकर इन्द्रने कहा--यह पहले मेरा ही दूध पीये
ครั้นเห็นทารกผู้รุ่งเรืองดุจเทพบรรทมอยู่บนตักบิดา เหล่าเทพจึงกล่าวกันว่า “เด็กนี้จะดื่มน้ำนมของผู้ใด?” เมื่อได้ยินดังนั้น พระอินทร์ตรัสว่า “ให้เขาดื่มน้ำนมของเราก่อนเถิด”
Verse 5
अन्योन्यमन्रुवन् देवा: कमयं धास्यतीति वै । मामेवायं धयत्वग्रे इति ह स्माह वासव:
นารทกล่าวว่า เหล่าเทพต่างกล่าวกันว่า “เด็กนี้จะดื่มน้ำนมของผู้ใด?” ครั้นได้ยินดังนั้น วาสวะ (พระอินทร์) จึงตรัสว่า “ให้เขาดื่มน้ำนมของเราก่อน”
Verse 6
ततो<ड्गुलिभ्यो हीन्द्रस्य प्रादुरासीत् पयो5मृतम् । मां धास्यतीति कारुण्याद् यदिन्द्रो हन्वकम्पयत्
แล้วจากปลายนิ้วของพระอินทร์ก็ปรากฏอมฤตดุจน้ำนม ด้วยความกรุณาเมื่อทรงดำริว่า “เขาจะดูดนมจากเรา” พระอินทร์จึงทรงให้ขากรรไกรสั่นระริก
Verse 7
ततस्तु धारां पयसो घृतस्य च महात्मन:,तत्पश्चात् महामना मान्धाताके मुखमें इन्द्रके हाथने दूध और घीकी धारा बहायी। वह बालक इन्द्रका हाथ पीने लगा और एक ही दिनमें बहुत बढ़ गया
ครั้นแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งมหาบุรุษนั้น กระแสน้ำนมและเนยใสก็ไหลหลั่ง ต่อมาอินทร์ผู้ทรงเดชได้ใช้พระหัตถ์ของตนเองหลั่งน้ำนมและเนยใสลงสู่ปากของมานธาตา เด็กน้อยดื่มจากพระหัตถ์ของอินทร์ และภายในวันเดียวก็เติบโตอย่างน่าอัศจรรย์
Verse 8
तस्यास्ये यौवनाश्व॒स्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत् । अपिबत् पाणिमिन्द्रस्य स चाप्यल्वाभ्यवर्धत
นารทกล่าวว่า: จากปากของทารกแห่งยาวนาศวะนั้น มีกระแสไหลออกมาจากพระหัตถ์ของอินทร์ ทารกดื่มจากพระหัตถ์ของอินทร์ และภายในวันเดียวก็เติบโตยิ่งนัก
Verse 9
सो5भवद् द्वादशसमो द्वादशाहेन वीर्यवान् । इमां च पृथिवीं कृत्स्नामेकाह्नला स व्यजीजयत्
นารทกล่าวว่า: มหาวีรผู้นั้นภายในสิบสองวันก็มีเรี่ยวแรงและความเจริญเทียบเท่าเด็กอายุสิบสองปี และในวันเดียวเขาก็พิชิตแผ่นดินทั้งสิ้นนี้ได้
Verse 10
धर्मात्मा धृतिमान् वीर: सत्यसंधो जितेन्द्रिय: । जनमेजयं सुधन्वानं गयं पूरुं बृहद्रथम्
นารทกล่าวว่า: เขาเป็นผู้มีธรรมในดวงใจ มั่นคงอดทน เป็นวีรบุรุษ ยึดมั่นสัตย์ปฏิญาณ และชนะกิเลสอินทรีย์ทั้งหลาย (จากเขา/ในสายวงศ์ของเขา) มีชนคือ ชนเมชยะ สุธันวา คยะ ปูรุ และพฤหทรถ
Verse 11
उदेति च यतः सूर्यो यत्र च प्रतितिष्ठति
นารทกล่าวว่า: “จากที่ซึ่งดวงอาทิตย์ขึ้น และที่ซึ่งมันไปตั้งอยู่ (ลับลง)”
Verse 12
सो<श्वमेधशतैरिष्टवा राजसूयशतेन च
นารทกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ครั้นทรงประกอบอัศวเมธยัญหนึ่งร้อยครั้ง และราชสูยพิธีหนึ่งร้อยครั้งแล้ว พระองค์ได้ถวายแด่พราหมณ์ทั้งหลายซึ่งแคว้นอันกว้างใหญ่—โรหิตกะ มัตสยะ และแคว้นหิรัณยมยะอันอุดมด้วยทอง—แต่ละแคว้นกว้างไกลหนึ่งร้อยโยชน์ เป็นที่เลื่องลือในหมู่ชนว่าเป็น ‘ถิ่นดอนสูง’”
Verse 13
अदददू रोहितान् मत्स्यान् ब्राह्मणेभ्यो विशाम्पते । हैरण्यान् यो जनोत्सेधानायतान् शतयोजनम्
ข้าแต่เจ้าแห่งไพร่ฟ้า พระองค์ได้ถวายแด่พราหมณ์ทั้งหลายซึ่งแคว้นโรหิตกะและมัตสยะ ตลอดจนแคว้นหิรัณยมยะอันมั่งคั่ง—ซึ่งเลื่องลือว่าเป็น ‘อุตเสธ’ คือถิ่นสูงอันรุ่งเรือง—แต่ละแห่งแผ่ไกลหนึ่งร้อยโยชน์
Verse 14
बहुप्रकारान् सुस्वादून् भक्ष्यभोज्यान्नपर्वतान् । अतिरिक्तं ब्राह्मणे भ्यो भुज्जानो हीयते जन:
พระองค์ทรงจัดอาหารอันโอชะนานาประการ ทั้งของว่างและสำรับใหญ่ เป็นกองสูงดุจภูเขา ถวายแก่พราหมณ์ทั้งหลาย ครั้นพราหมณ์ฉันแล้ว สิ่งที่เหลือจึงแจกแก่ผู้อื่น; แต่ผู้กินของเหลือนั้นกลับดูราวกับลดน้อยลง ส่วนอาหารหาได้พร่องไม่
Verse 15
भक्ष्यानज्नपाननिचया: शुशुभुस्त्वन्नपर्वता: । घृतह्दा: सूपकूपा: दधिफेना गुडोदका:
กองอาหารและเครื่องดื่มงามเด่นดุจภูเขาแห่งภักษาหาร มีสระเนยใส มีบ่อแกงน้ำ มีฟองนมเปรี้ยว และมีน้ำหวานผสมน้ำตาลอ้อย
Verse 16
देवासुरा नरा यक्षा गन्धर्वोरगपक्षिण:
ที่นั่นมีทั้งเทวะ อสูร มนุษย์ ยักษ์ คนธรรพ์ นาค และหมู่นก อีกทั้งพราหมณ์และฤๅษีผู้เชี่ยวชาญพระเวทและเวทางคะก็พร้อมเพรียงกันมา; และในหมู่มนุษย์ที่ชุมนุมกันนั้น ไม่ปรากฏผู้ใดไร้ความรู้เลย
Verse 17
विप्रास्तत्रागताश्चासन् वेदवेदाड़पारगा: । ब्राह्मणा ऋषयश्चापि नासंस्तत्राविपश्चित:
นารทกล่าวว่า “ที่นั่นก็มีพราหมณ์ผู้ทรงภูมิ—เชี่ยวชาญพระเวทและเวทางคะ—มาถึงด้วย เหล่าฤๅษีและพราหมณ์มีอยู่มากมาย และในสภานั้นไม่มีผู้ใดไร้ปัญญาเลย”
Verse 18
समुद्रान्तां वसुमतीं वसुपूर्णा तु सर्वतः । सतां ब्राह्मणसात्कृत्वा जगामास्तं तदा नृप:
นารทกล่าวว่า “เมื่อทรงมอบแผ่นดินอันมีมหาสมุทรเป็นขอบเขตและอุดมด้วยทรัพย์ทั่วทุกทิศ ให้อยู่ใต้การอภิบาลของพราหมณ์ผู้ทรงธรรมแล้ว พระเจ้ามานธาตฤก็เสด็จดับไปดุจสุริยันอัสดง”
Verse 19
गत: पुण्यकृतां लोकान् व्याप्य स्ववशसा दिश: । स चेन्ममार सृज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
นารทกล่าวว่า “เขาได้ไปสู่โลกของผู้กระทำบุญ ครอบคลุมทิศทั้งปวงด้วยเกียรติยศและอำนาจบารมีของตน โอ้ ศฤญชัย แม้ผู้มีคุณมงคลสี่ประการและยิ่งกว่าเจ้าก็ยังถึงความตาย แล้วผู้อื่นจะกล่าวอย่างไรได้ ดังนั้นอย่าโศกเศร้าเพราะบุตรของเจ้า ผู้ปราศจากยัญพิธีและปราศจากทานกับทักษิณา”
Verse 20
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
นารทกล่าวว่า “ยังมีผู้มีบุญยิ่งกว่าบุตรของเจ้า อย่าได้คร่ำครวญเพราะเขา ผู้ไม่ประกอบยัญพิธีและไม่ให้ทานหรือทักษิณา ย่อมถูกกล่าวว่าเข้าถึงความอับโชค ดังนั้นอย่าจมอยู่ในความเศร้าเพราะบุตรของเจ้าผู้ขาดยัญและความเอื้อเฟื้อ”
Verse 36
गर्भाद्धि जह्वतुर्देवावश्वचिनौ भिषजां वरौ | इतनेमें दूरसे उठता हुआ धूआँ देखकर वे उसी ओर चले और एक यज्ञमण्डपमें जा पहुँचे। वहाँ एक पात्रमें रखे हुए घृतमिश्रित अभिमन्त्रित जलको उन्होंने पी लिया। उस जलको युवनाश्वके पेटमें पुत्ररूपमें परिणत हुआ देख वैद्योंमें श्रेष्ठ अश्विनीकुमार नामक देवताओंने उसे पिताके गर्भसे बाहर निकाला
นารทกล่าวว่า “อัศวินเทพทั้งสอง ผู้เป็นเลิศในหมู่แพทย์ อยู่ ณ ที่นั้น ครั้นเห็นควันลอยขึ้นจากที่ไกล ก็พากันไปทางนั้นและมาถึงมณฑปยัญพิธี ที่นั่นเขาทั้งสองได้ดื่มน้ำซึ่งเจิมด้วยมนตร์และผสมน้ำมันเนย (ฆฤตะ) ที่เก็บไว้ในภาชนะ เมื่อเห็นว่าน้ำนั้นกลับแปรเป็นบุตรอยู่ในครรภ์แห่งพระเจ้ายุวนาศวะ อัศวินีกุมารผู้เป็นยอดหมอจึงนำทารกออกมาจากครรภ์ของบิดา”
Verse 62
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये द्विषष्टितमो5 ध्याय:
ดังนี้ บทที่หกสิบสองแห่งทฺโรณปัรวะ ในศรีมหาภารตะ ภายในตอนว่าด้วยการสังหารอภิมันยุ ในอนุเรื่องที่เรียกว่า ‘สิบหกกษัตริย์’ จึงสิ้นสุดลง
Verse 103
असितं च नृगं चैव मान्धाता मनुजो5जयत् | वे धर्मात्मा, धैर्यवान, शूरवीर, सत्यप्रतिज्ञ और जितेन्द्रिय थे। मानव मान्धाताने जनमेजय, सुधन्वा, गय, पूरु, बृहद्रथ, असित और नृगको भी जीत लिया
นารทกล่าวว่า: พระราชามนุษย์นามมานธาตฤก็ทรงพิชิตอสิทะและนฤคะด้วย พระองค์เป็นกษัตริย์แบบอย่าง—มั่นคงในธรรม กล้าหาญ สำรวมอินทรีย์ และสัตย์มั่นต่อปณิธาน—ชัยชนะทั้งหลายจึงมิใช่เพียงกำลังศึก หากเป็นผลแห่งวินัยและความเที่ยงธรรมของผู้ครองแผ่นดิน
Verse 116
तत् सर्व यौवनाश्चस्य मान्धातु: क्षेत्रमुच्यते । सूर्य जहाँसे उदय होते थे और जहाँ जाकर अस्त होते थे, वह सारा-का-सारा प्रदेश युवनाश्वपुत्र मान्धाताका क्षेत्र (राज्य) कहलाता था
นารทกล่าวว่า: อาณาบริเวณทั้งหมดนั้นเรียกว่าแคว้นของมานธาตฤ โอรสแห่งยุวนาศวะ ตั้งแต่ที่ซึ่งเห็นสุริยะอุบัติขึ้น จนถึงที่ซึ่งเสด็จลับไป—ทั่วทั้งแดนนั้นล้วนกล่าวกันว่าอยู่ในพระราชอำนาจของมานธาตฤ
Verse 153
रुरुधु: पर्वतान् नद्यो मधुक्षीरवहा: शुभा: । वहाँ भक्ष्य-भोज्य अन्न और पीनेयोग्य पदार्थोंकी अनेक राशियाँ संचित थीं। अन्नके तो पहाड़ों-जैसे ढेर सुशोभित होते थे। उन पर्वतोंको मधु और दूधकी सुन्दर नदियाँ घेरे हुए थीं। पर्वतोंके चारों ओर घीके कुण्ड और दालके कुएँ भरे थे। वहाँ कई नदियोंमें फेनकी जगह दही और जलके स्थानमें गुड़के रस बहते थे
นารทกล่าวว่า: ณ ที่นั้นมีสายน้ำอันเป็นมงคลไหลเวียนล้อมกองพูนดุจภูผา—เป็นธาราที่พาน้ำผึ้งและน้ำนมไหลมา ในแดนอัศจรรย์นั้นมีเสบียงอาหารและเครื่องดื่มสั่งสมมหาศาล ธัญญาหารกองสูงประหนึ่งภูเขา รอบด้านมีสระเนยใสและบ่อถั่วเลนทิลเต็มเปี่ยม ในหลายสายน้ำ ฟองกลับเป็นนมเปรี้ยว และแทนน้ำกลับเป็นน้ำหวานจากน้ำตาลอ้อยก้อน
Verse 636
तस्मात्तु मान्धातेत्येवं नाम तस्याद्भधुतं कृतम् । तदनन्तर इन्द्रकी अंगुलियोंसे अमृतमय दूध प्रकट हो गया; क्योंकि इन्द्रने करूणावश 'मां धास्यति” (मेरा दूध पीयेगा) ऐसा कहकर उसपर कृपा की थी
เพราะเหตุนั้น เขาจึงได้รับนามอันอัศจรรย์ว่า “มานธาตา” ครั้นแล้ว น้ำนมดุจอมฤตก็ปรากฏออกจากนิ้วของพระอินทร์; ด้วยพระอินทร์ทรงพระกรุณาตรัสว่า “มาม ธาสฺยติ” คือ “ผู้นี้จักดื่มน้ำนมของเรา” ฉะนั้นนาม “มานธาตา” จึงตั้งมั่นเป็นที่แน่นอน
Frequently Asked Questions
The dilemma of sovereign responsibility: whether a ruler’s grief can be ethically meaningful after repeated failures to restrain harmful policy and kin-driven partiality, especially when earlier intervention could have prevented escalation.
Ethical governance requires timely corrective action; delayed recognition of wrongdoing does not undo causal outcomes. Adherence to rāja-dharma and independent judgment must override attachment to factional counsel.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is diagnostic—positioning the war narrative as an ethically conditioned consequence of prior decisions, thereby guiding interpretation rather than promising ritual merit.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.