Adhyaya 5
Droṇācāryaḥ Senāpatiḥ (Droṇa Appointed Commander-in-Chief)
Upa-parva: Senāpati-Niyoga (Appointment of Droṇa as Commander)
Saṃjaya reports that Duryodhana, encouraged upon seeing Karṇa prepared, raises the urgent problem of leaderless forces and asks whom to appoint after Bhīṣma. He argues that an army without a commander disperses like a boat without a helmsman or a chariot without a charioteer. Karṇa responds by acknowledging the qualifications of multiple senior warriors but warns that selecting one among rivals can demoralize the rest; he recommends Droṇa as the elder guru and universal instructor, whose authority would be broadly accepted. Duryodhana then addresses Droṇa with a formal rationale for suitability—emphasizing lineage status, learning, age, intellect, valor, administrative judgment, austerity, and gratitude—and requests protection and victory under Droṇa’s guidance. Droṇa accepts, stating his mastery of Vedic disciplines and weapons and his intent to enact the praised qualities in action against the Pāṇḍavas. The Kaurava kings perform the installation, likened to the gods appointing Skanda, and the army celebrates with instruments, auspicious proclamations, and victory-cries, interpreting the appointment as a strategic advantage.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि रथ पर स्थित, पुरुषसिंह कर्ण के सामने दुर्योधन अपनी सेना की दशा और आगे की नीति पर विचार करता है—विजय की चाह के बीच नेतृत्व का प्रश्न सबसे पहले उठ खड़ा होता है। → दुर्योधन कर्ण की प्रशंसा करते हुए कहता है कि तुम्हारे संरक्षण से सेना ‘सनाथ’ है, पर बिना मार्गदर्शक के यात्रियों की तरह ‘अनायका सेना’ दोषों में गिरती है; एक ही समय सबको सेनापति नहीं बनाया जा सकता, इसलिए एक ऐसे प्रधान की आवश्यकता है जिसमें समस्त विशिष्ट गुण हों। → दुर्योधन निर्णायक प्रस्ताव रखता है—दुर्धर्ष, शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोणाचार्य के रहते कोई दूसरा सेनापति टिक नहीं सकता; वे सेनानायकों, योद्धाओं और बुद्धिमानों में भी श्रेष्ठ, और स्वयं दुर्योधन के गुरु हैं। → दुर्योधन कर्ण के समक्ष स्पष्ट करता है कि विजय-इच्छुक देवताओं ने जैसे कार्तिकेय को सेनापति बनाया था, वैसे ही उसे शीघ्र द्रोणाचार्य को सेनापति नियुक्त करना चाहिए—युद्ध की दिशा अब गुरु-द्रोण के हाथों में सौंपने का संकल्प बनती है। → द्रोणाचार्य की नियुक्ति के बाद युद्ध की रणनीति और पांडव-पक्ष पर उसके प्रभाव का संकेत देकर अध्याय आगे के उग्र संघर्ष की ओर मोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
अपना छा अर पञठ्चमो< ध्याय: कर्णका दुर्योधनके समक्ष सेनापति-पदके लिये द्रोणाचार्यका नाम प्रस्तावित करना संजय उवाच रथस्थं पुरुषव्याप्रं दृष्टवा कर्णमवस्थितम् | हृष्टो दुर्योधनो राजन्निदं वचनमब्रवीत्
สัญชัยกล่าวว่า: ข้าแต่พระราชา ครั้นเห็นกรณะ—ดุจสิงห์ท่ามกลางบุรุษ—ประทับอยู่บนรถศึกและพร้อมรบ ทุรโยธน์ก็ปลื้มปีติ แล้วกล่าวถ้อยคำดังนี้
Verse 2
सनाथमिव मन्ये5हं भवता पालितं बलम् | अत्र कि नु समर्थ यद्धितं तत् सम्प्रधार्यताम्
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้กรรณะ กองทัพนี้ได้รับการพิทักษ์จากท่าน ข้าจึงเห็นประหนึ่งว่ามีผู้คุ้มครองแล้ว บัดนี้ ณ ที่นี้ สิ่งใดจึงจะทำได้จริง และสิ่งใดจะเป็นประโยชน์แก่เรา—จงไตร่ตรองให้ถี่ถ้วนแล้วตัดสินเถิด”
Verse 3
कर्ण उवाच ब्रृहि नः पुरुषव्याप्र त्वं हि प्राज्ञतमो नृप । यथा चार्थपति: कृत्यं पश्यते न तथेतर:
กรรณะกล่าวว่า “โอ้พยัคฆ์แห่งบุรุษ โอ้พระราชา ท่านเป็นผู้ปราชญ์ยิ่งนัก จงบอกความเห็นของท่านเองแก่พวกเราเถิด เพราะดังเจ้าของทรัพย์ย่อมรู้หน้าที่อันพึงทำในกิจของตนได้ดีที่สุด ฉันใด ผู้อื่นก็ย่อมไม่อาจเห็นได้ฉันนั้น”
Verse 4
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें कर्णका आश्वायनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา พวกเราทุกคนล้วนใคร่ฟังพระดำรัสของท่านโดยเสมอกัน ข้ามั่นใจว่าท่านจะไม่ตรัสถ้อยคำอันอยุติธรรมหรือขัดต่อธรรมะ เพราะฉะนั้น ข้าแต่นราธิป จงตรัสเถิด”
Verse 5
दुर्योधन उवाच भीष्म: सेनाप्रणेता55सीद् वयसा विक्रमेण च । श्रुतेन चोपसम्पन्न: सर्वेर्योधगणैस्तथा
ทุรโยธน์กล่าวว่า “โอ้กรรณะ ก่อนหน้านี้ภีษมะเป็นจอมทัพของเรา—เลิศทั้งด้วยวัย ด้วยเดชานุภาพ และด้วยความรู้ อีกทั้งหมู่นักรบทั้งปวงก็ยอมรับท่านเช่นนั้น”
Verse 6
तेनातियशसा कर्ण घ्नता शत्रुगणान् मम । सुयुद्धेन दशाहानि पालिता: स्मो महात्मना
ทุรโยธน์กล่าวว่า “โอ้กรรณะ มหาบุรุษผู้เลื่องลือนั้นได้สังหารหมู่ศัตรูของข้า และด้วยการศึกอันเป็นระเบียบและยอดเยี่ยม ได้พิทักษ์พวกเราไว้ตลอดสิบวัน”
Verse 7
तस्मिन्नसुकरं कर्म कृतवत्यास्थिते दिवम् । क॑ नु सेनाप्रणेतारं मन्यसे तदनन्तरम्
เขาได้กระทำกิจอันยากยิ่งนั้นสำเร็จแล้ว และบัดนี้ได้จากไปสู่สวรรค์ ครั้นเป็นดังนี้ ภายหลังเขาแล้ว ท่านเห็นว่าใครสมควรได้รับแต่งตั้งเป็นแม่ทัพแห่งกองทัพ?
Verse 8
न विना नायकं सेना मुहूर्तमपि तिष्ठति । आहवेष्वाहवश्रेष्ठ नेतृहीनेव नौर्जले
โอ้ยอดวีรบุรุษแห่งสนามรบ! กองทัพย่อมตั้งมั่นไม่ได้แม้ชั่วขณะหากปราศจากแม่ทัพ; ดุจเรือในสายน้ำที่ไร้คนถือหางเสือ ย่อมไม่อาจทรงตัวหรือรักษาทิศทางได้
Verse 9
यथा ह्मुकर्णधारा नौ रथश्नलासारथियथा । द्रवेद् यथेष्टं तद्धत् स्यादृते सेनापतिं बलम्
ดุจเรือที่ไร้คนถือหางเสือย่อมลอยไปตามกระแสน้ำตามแต่จะพัดพา และดุจรถศึกที่ไร้สารถีย่อมเตลิดไปตามใจฉันใด กองทัพที่ปราศจากแม่ทัพก็ฉันนั้น ย่อมแตกกระจัดกระจายและหนีไปได้ทุกทิศ
Verse 10
अदेशिको यथा सार्थ: सर्व: कृच्छं समृच्छति । अनायका तथा सेना सर्वान् दोषान् समरछति
ดุจคาราวานผู้เดินทางที่ไร้ผู้นำทางย่อมประสบภัยพิบัติสารพัดฉันใด กองทัพที่ไร้แม่ทัพก็ฉันนั้น ย่อมตกอยู่ในความบกพร่องและความคับขันทั้งปวง
Verse 11
स भवान् वीक्ष्य सर्वेषु मामकेषु महात्मसु । पश्य सेनापतिं युक्तमनु शान्तनवादिह,अतः तुम मेरे पक्षके सब महामनस्वी वीरोंपर दृष्टि डालकर यह देखो कि भीष्मजीके बाद अब कौन उपयुक्त सेनापति हो सकता है
ฉะนั้นท่านจงพิจารณาวีรบุรุษผู้มีใจยิ่งใหญ่ทั้งปวงฝ่ายเรา แล้วชี้ให้เห็น ณ ที่นี้ว่า หลังภีษมะผู้สืบสายศานตนุแล้ว ใครเล่าจึงสมควรเป็นแม่ทัพแห่งกองทัพ
Verse 12
य॑ हि सेनाप्रणेतारं भवान् वक्ष्यति संयुगे । त॑ वयं सहिता: सर्वे करिष्यामो न संशय:,इस युद्धस्थलमें तुम जिसे सेनापतिपदके योग्य बताओगे, नि:संदेह हम सब लोग मिलकर उसीको सेनानायक बनायेंगे
ในสมรภูมินี้ พระองค์จะทรงประกาศผู้ใดว่าเหมาะสมแก่ตำแหน่งแม่ทัพใหญ่ เราทั้งปวงจักพร้อมใจกันแต่งตั้งผู้นั้นเป็นผู้บัญชาการทัพโดยปราศจากข้อสงสัย
Verse 13
कर्ण उवाच सर्व एव महात्मान इमे पुरुषसत्तमा: । सेनापतित्वमर्हन्ति नात्र कार्या विचारणा
กรรณะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา บุรุษผู้ประเสริฐเหล่านี้ล้วนเป็นมหาตมะ ทั้งสิ้นสมควรแก่ตำแหน่งแม่ทัพ ไม่จำเป็นต้องไตร่ตรองให้ยืดยาว”
Verse 14
कुलसंहननज्ञानैर्बलविक्रमबुद्धिभि: । युक्ता: श्रुतज्ञा धीमन््त आहवेष्वनिवर्तिन:
บรรดากษัตริย์ที่อยู่ ณ ที่นี้ล้วนเหมาะสมแก่ตำแหน่งแม่ทัพ ด้วยมีความรู้ในวงศ์ตระกูลและความแข็งแกร่งแห่งกาย พร้อมด้วยกำลัง ความกล้าหาญ และปัญญาอันมั่นคง ทั้งหมดเชี่ยวชาญในคัมภีร์ศรุติ เป็นผู้มีปรีชา และไม่เคยถอยหลังจากศึก
Verse 15
युगपन्न तु ते शक्या: कर्तु सर्वे पुर:सरा: । एक एव तु कर्तव्यो यस्मिन् वैशेषिका गुणा:
แต่จะตั้งผู้นำเหล่านั้นทั้งหมดพร้อมกันย่อมเป็นไปไม่ได้ ฉะนั้นควรเลือกเพียงผู้เดียว—ผู้ซึ่งมีคุณวิเศษอันโดดเด่น
Verse 16
परंतु सब-के-सब एक ही समय सेनापति नहीं बनाये जा सकते, इसलिये जिस एकमें सभी विशिष्ट गुण हों, उसीको अपनी सेनाका प्रधान बनाना चाहिये ।।
กษัตริย์เหล่านี้ล้วนแข่งขันกันเอง หากพระองค์ตั้งผู้ใดผู้หนึ่งในหมู่เขาเป็นแม่ทัพใหญ่ ที่เหลือย่อมขุ่นเคืองอยู่ในใจ และจะไม่รบด้วยใจภักดีเพื่อประโยชน์ของพระองค์อย่างเต็มที่—เป็นที่ประจักษ์ ดังนั้นเมื่อไม่อาจตั้งทุกคนเป็นแม่ทัพพร้อมกันได้ จงแต่งตั้งผู้เดียวที่มีคุณวิเศษเหนือผู้อื่นให้เป็นประมุขแห่งกองทัพ
Verse 17
अयं च सर्वयोधानामाचार्य: स्थविरो गुरु: । युक्त: सेनापति: कर्तु द्रोण: शस्त्रभृतां वर:
ท่านผู้นี้เป็นอาจารย์ของนักรบทั้งปวง เป็นครูผู้ชราภาพและน่าเคารพยิ่ง ฉะนั้น โทฺรณะผู้เลิศในหมู่นักรบผู้ถือศัสตรา จึงเหมาะสมที่สุดที่จะได้รับแต่งตั้งเป็นแม่ทัพในกาลนี้
Verse 18
को हि तिष्ठति दुर्थर्षे द्रोणे शस्त्रभृतां वरे । सेनापतिःस्यादन्यो<स्माच्छुक्राज्ञिरसदर्शनात्
เมื่อโทฺรณะผู้ยากจะต้านทาน ผู้เลิศในหมู่นักรบผู้ถือศัสตรา ยังอยู่ ใครเล่าจะยืนหยัดได้? นอกจากท่านผู้นี้ ผู้มีศักดิ์ศรีดุจศุกระและอังคิรส (พฤหัสบดี) แล้ว ใครอื่นจะสมควรเป็นแม่ทัพ?
Verse 19
न च सो>प्यस्ति ते योध: सर्वराजसु भारत । द्रोणं यः समरे यान्तं नानुयास्यति संयुगे,भारत! समस्त राजाओंमें तुम्हारा कोई भी ऐसा योद्धा नहीं है, जो समरभूमिमें आगे जानेवाले द्रोणाचार्यके पीछे-पीछे न जाय
โอ ภารตะ! ในหมู่กษัตริย์ทั้งปวงฝ่ายท่าน ไม่มีนักรบผู้ใดเลย ที่เมื่อโทฺรณะก้าวเข้าสู่ศึกแล้ว จะไม่ตามท่านไปในสนามรบ
Verse 20
एष सेनाप्रणेतृणामेष शस्त्रभूतामपि | एष बुद्धिमतां चैव श्रेष्ठो राजन् गुरुस्तव,राजन! तुम्हारे ये गुरुदेव समस्त सेनापतियों, शस्त्रधारियों और बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ हैं
ข้าแต่พระราชา อาจารย์ของพระองค์ผู้นี้เลิศยิ่งในหมู่ผู้นำทัพ ในหมู่นักรบผู้ถือศัสตรา และในหมู่ผู้มีปัญญาด้วย
Verse 21
एवं दुर्योधनाचार्यमाशु सेनापतिं कुरु । जिगीषन्तो<सुरान् संख्ये कार्तिकेयमिवामरा:
ฉะนั้น โอ ทุรโยธนะ จงรีบแต่งตั้งอาจารย์โทฺรณะเป็นแม่ทัพเถิด ดังที่เหล่าเทพผู้ปรารถนาชัยเหนืออสูร ได้ตั้งการ์ตติเกยะเป็นจอมทัพในสนามรบฉันนั้น
Frequently Asked Questions
The dilemma is selecting a single commander among multiple qualified seniors: merit-based appointment risks injuring peer honor and reducing morale, yet postponing appointment threatens organizational collapse; the text resolves this by privileging a universally acknowledged guru-authority.
Collective action requires legitimate leadership and clear role-definition; in crisis, stability often depends on choosing an authority whose acceptance is institutional (guru, elder, widely trusted), not merely competitive (peer rivalry).
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is implicit in the public ritual and acclamation, which function as a narrative marker that legitimacy and morale are treated as force-multipliers within the epic’s ethical-political framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.