Adhyaya 44
अभिमन्योर् विक्रमः — Abhimanyu’s Disruptive Advance and the Gāndharva-astra Counter
Upa-parva: Abhimanyu-Vikrama (Battlefield Episode within Droṇa-parva)
Sañjaya reports that Abhimanyu, likened to Kāla (time/death) for his battlefield impact, drives into the opposing host with Indra-like vigor. He seizes Satyaśravas in the press of combat, prompting multiple mahārathas to surge forward competitively, each seeking the first strike. The army’s movement is described through oceanic and storm metaphors—units are drawn in and do not return, and the host trembles as if a ship in rough waters—signaling morale destabilization. Rukmaratha, son of the Madra ruler, attempts to rally the frightened troops and vows to capture Abhimanyu alive; he attacks with volleys but is swiftly disabled in a counter, his weapon and body struck down. Shalya’s associates then surround Abhimanyu with dense arrow-rain, briefly rendering him ‘invisible’ under missiles; Duryodhana interprets this as near-fatal overwhelm. Abhimanyu, heavily pierced and angered, employs the Gāndharva-astra (acquired by Arjuna from Gandharvas) and illusionary rathacaryā techniques, appearing manifold, confusing opponents, and inflicting severe losses—cutting weapons, standards, drivers, limbs, and heads—until Duryodhana advances, and the engagement transitions into a direct clash under sustained arrow-wounds.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताते हैं कि जयद्रथ द्वारा रोके जाने पर भी पाण्डव-पक्ष की विजय-लालसा थमती नहीं; उसी क्षण सत्यसंध, दुर्धर्ष, तेजस्वी अभिमन्यु अकेला ही कौरव-सेना के भीतर मकर की भाँति समुद्र में प्रवेश करता है। → अभिमन्यु बाण-वर्षा से कौरव-सेना में क्षोभ मचा देता है; रथसत्तम योद्धा उसे चारों ओर से घेरते हैं, रथ-रथ की टक्कर, शस्त्रों की झंकार और निरन्तर शर-वृष्टि से रणभूमि उबल उठती है। → विघ्न डालने के लिए वृषसेन का सारथि अभिमन्यु के रथ-प्रवाह में बाधा पहुँचाता है, पर अभिमन्यु क्षण भर में ही लोहमय कवचधारी वसातीय को दूरपाती बाण से हृदय में बेधकर धराशायी कर देता है; उसके क्रोध-प्रहार से शत्रुओं के धनुष, बाण, अंग-प्रत्यंग और शिर कटते दिखते हैं, और स्वर्णाभरणों की चमक ही दूर से दीखती रह जाती है। → कौरव-पंक्तियाँ क्षणिक रूप से टूटती हैं; अभिमन्यु का पराक्रम रणभूमि पर भय और विस्मय दोनों फैलाता है, और उसके चारों ओर पड़े कटे अस्त्र-शस्त्र व स्वर्णाभरण उसकी विजय-लहर का प्रमाण बनते हैं। → अभिमन्यु के इस उन्मत्त वेग को रोकने हेतु कौरव-पक्ष और अधिक कठोर घेरा कसने को उद्यत होता है—अगला प्रहार किस ओर से आएगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-मा_ज बछ। ऑफर चतुश्नत्वारिशो< ध्याय: अभिमन्युका पराक्रम और उसके द्वारा वसातीय आदि अनेक योद्धाओंका वध संजय उवाच सैन्धवेन निरुद्धेषु जयगृद्धिषु पाण्डुषु । सुघोरमभवदसयुद्ध॑ त्वदीयानां परै: सह
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา ครั้นเมื่อพวกปาณฑพผู้ใฝ่ชัยชนะถูกชัยทรถ เจ้าแห่งสินธุ สกัดกั้นไว้แล้ว กองทัพของพระองค์ก็ปะทะกับฝ่ายศัตรู เกิดเป็นศึกอันน่าสยดสยองยิ่งนัก
Verse 2
प्रविश्याथार्जुनि: सेनां सत्यसंधो दुरासद: । व्यक्षो भयत तेजस्वी मकर: सागरं यथा
ต่อจากนั้น อภิมัญญู โอรสแห่งอรชุน ผู้มั่นในสัตย์ปฏิญาณ ยากจะต้านทาน และเปี่ยมเดช ได้บุกเข้าสู่กองทัพของพระองค์ ก่อความปั่นป่วนดุจ “มกร” อันยิ่งใหญ่กวนคลื่นสมุทรให้เดือดพล่าน
Verse 3
त॑ तथा शरवर्षेण क्षोभयन्तमरिन्दमम् । यथा प्रधाना: सौभद्रमभ्ययू रथसत्तमा:
ครั้นเมื่อผู้ปราบศัตรู (อภิมันยุ) โปรยห่าลูกศรให้กองทัพเการพปั่นป่วน เหล่ามหารถีชั้นนำฝ่ายท่าน—ยอดนักรบรถศึก—ก็พร้อมใจกันเคลื่อนเข้าประชิดเพื่อเข้าตีเสาบัทร (อภิมันยุ)
Verse 4
तेषां तस्य च सम्मर्दो दारुग: समपद्यत | सृजतां शरवर्षाणि प्रसक्तममितौजसाम्,उस समय अति तेजस्वी कौरव योद्धा परस्पर सटे हुए बाणोंकी वर्षा कर रहे थे। उनके साथ अभिमन्युका भयंकर युद्ध होने लगा
แล้วการปะทะอันน่าสะพรึงก็เกิดขึ้นระหว่างพวกเขากับเขา เหล่านักรบผู้มีกำลังหาที่สุดมิได้เข้าประชิดกันแน่นหนา และยังคงระดมห่าลูกศรอย่างไม่ขาดสาย
Verse 5
रथव्रजेन संरुद्धस्तैरमित्रैस्तथा5<र्जुनि: । वृषसेनस्य यन्तारं हत्वा चिच्छेद कार्मुकम्
แม้อภิมันยุ โอรสแห่งอรชุน จะถูกหมู่รถศึกและศัตรูล้อมรอบทุกด้าน เขาก็ยังสังหารสารถีของวฤษเสน แล้วฟันคันธนูของวฤษเสนให้ขาด
Verse 6
तस्य विव्याध बलवान् शरैरश्वानजिद्दागै: । वातायमानैरथ तैरश्वैरपह्तो रणात्
ครั้นนั้นวฤษเสนผู้มีกำลังได้ยิงศรที่พุ่งตรงและรวดเร็วแทงม้าของอภิมันยุ ม้าเหล่านั้นจึงแตกตื่นแล่นไปดุจลม และด้วยแรงม้านั้นเองเขาถูกพาให้ห่างออกจากสมรภูมิ
Verse 7
तेनान्तरेणाभिमन्योर्यन्तापासारयद् रथम् । रथव्रजास्ततो हृष्टा: साधु साथ्विति चुक्कुशु:
ครั้นเมื่อการรุกของอภิมันยุถูกขัดขวางดังนี้ สารถีของวฤษเสนก็ชักรถศึกออกไปจากที่นั้น เหล่านักรบรถศึกที่ชุมนุมอยู่ต่างยินดี โห่ร้องกึกก้องว่า “สาธุ! สาธุ!”
Verse 8
तं॑ सिंहमिव संक्रुद्धं प्रमथ्नन्तं शरैररीन् । आरादायान्तमभ्येत्य वसातीयो< भ्ययाद् द्रुतम्
สัญชัยกล่าวว่า ครั้นเห็นอภิมันยุ—ดุจราชสีห์เดือดดาล—กวาดล้างหมู่ศัตรูด้วยศรและรุกเข้ามาใกล้ วสาตียะก็รีบพุ่งออกไปขวางหน้าเพื่อเผชิญประจัญบาน
Verse 9
सो5भिमन्युं शरै:षष्ट्या रुक्मपुड्खैरवाकिरत् । अब्रवीच्च न मे जीवज्जीवतो युधि मोक्ष्यसे,उसने अभिमन्युपर सुवर्णमय पंखवाले साठ बाण बरसाये और कहा--“अब तू मेरे जीते-जी इस युद्धमें जीवित नहीं छूट सकेगा,
สัญชัยกล่าวว่า เขาสาดศรหกสิบดอกที่มีขนศรแวววาวดุจทองคำใส่อภิมันยุ แล้วประกาศว่า “ตราบใดที่เรายังมีชีวิต เจ้าย่อมไม่อาจรอดออกจากศึกนี้ไปได้”
Verse 10
तमयस्मयवर्माणमिषुणा दूरपातिना । विव्याध हृदि सौभद्र: स पपात व्यसु: क्षितौ
สัญชัยกล่าวว่า อภิมันยุ โอรสแห่งสุภัทรา ใช้ศรที่พุ่งไกลแทงทะลุหัวใจนักรบผู้สวมเกราะเหล็กนั้น เขาล้มลงสิ้นใจบนพื้นพิภพ
Verse 11
वसातीयं हत॑ दृष्टवा क्रुद्धा: क्षत्रियपुड़वा: । परिवत्रुस्तदा राजंस्तव पौत्रं जिघांसव:
สัญชัยกล่าวว่า ครั้นเห็นวสาตียะถูกสังหาร เหล่ากษัตริย์นักรบผู้เลิศล้ำซึ่งเดือดดาลด้วยโทสะ ก็เข้าล้อมหลานของท่านไว้ทุกทิศ โอ้พระราชา ด้วยหมายจะปลิดชีพเขา
Verse 12
विस्फारयन्तक्षापानि नानारूपाण्यनेकश: । तद् युद्धमभवद् रौद्रं सौभद्रस्यारिभि: सह,वे अपने नाना प्रकारके धनुषोंकी बारंबार टंकार करने लगे। सुभद्राकुमारका शत्रुओंके साथ वह बड़ा भयंकर युद्ध हुआ
สัญชัยกล่าวว่า พวกเขาง้างคันศรนานาชนิดซ้ำแล้วซ้ำเล่าให้กึกก้อง และปล่อยศรหลากรูปแบบไม่ขาดสาย ครั้นนั้นศึกระหว่างสौภัทร (อภิมันยุ) กับหมู่ศัตรูก็กลายเป็นการรบอันดุเดือดน่าสะพรึง
Verse 13
तेषां शरान् सेष्वसनान् शरीराणि शिरांसि च | सकुण्डलानि ख्ग्वीणि क्रुद्धश्चिच्छेद फाल्गुनि:
สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นแล้ว ฟาลคุนะ (อรชุน) ผู้ลุกโชนด้วยโทสะ ก็ฟันฉีกเป็นชิ้น ๆ ทั้งคันศรและลูกศร ร่างกาย และแม้กระทั่งศีรษะที่ประดับพวงมาลัยกับตุ้มหูของพวกเขา ด้วยคมศัสตราอันแม่นยำไม่ปรานีท่ามกลางพายุแห่งศึก
Verse 14
सखडूगा: साड््गुलित्राणा: सपट्टिशपरश्व धा: । अदृश्यन्त भुजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिता:,सोनेके आभूषणोंसे विभूषित उनकी भुजाएँ खड्ग, दस्ताने, पट्टिश और फरसोंसहित कटी दिखायी देने लगीं
สัญชัยกล่าวว่า—แขนที่ถูกตัดขาดปรากฏเกลื่อนกลาด ยังประดับเครื่องทอง และยังติดอาวุธอยู่: ดาบ เครื่องป้องกันมือ ใบมีดปัฏฏิศะ และขวาน
Verse 15
स्रग्भिरा भरणैर्वस्त्रै: पातितैश्न महाभुजै: । वर्मभिश्नर्मभिहरिर्मुकुटैश्छत्रचामरै:
สัญชัยกล่าวว่า—พื้นพิภพ ณ ที่นั้นถูกปกคลุมด้วยพวงมาลัย เครื่องประดับ และอาภรณ์ที่ร่วงหล่น ด้วยแขนกล้าถูกตัดขาด ด้วยเกราะและโล่อันประณีต ตลอดจนมงกุฎอันงาม ร่มฉัตร และพัดหางจามรี
Verse 16
उपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै: । अक्षेविमिथितैश्वक्रैर्भग्नैश्व बहुधा युगैः
สัญชัยกล่าวว่า—พื้นดิน ณ ที่นั้นเกลื่อนกลาดด้วยซากศึก: เครื่องใช้และเสบียง แท่นรถศึก เสาและเพลา ชิ้นส่วนแอกและเครื่องรัด เพลาแตกเป็นผุยผง ล้อพังยับ และแอกมากมายที่หักพังไปต่าง ๆ กัน
Verse 17
अनुकर्ष: पताकाभिस्तथा सारथिवाजिभि: । रथैश्न भग्नैनगिश्ष हतै: की्णाभवन्मही
สัญชัยกล่าวว่า—พื้นพิภพ ณ ที่นั้นเต็มไปและถูกปกคลุมด้วยเชือกลากและธงทิว ด้วยสารถีและม้า ด้วยรถศึกที่แตกพัง และด้วยช้างที่ถูกสังหาร
Verse 18
निहतै: क्षत्रिय: श्रै्नानाजनपदेश्वरै: । जयगृद्धैर्व॒ता भूमिर्दारुणा समपद्यत
สัญชัยกล่าวว่า—เหล่าวีรกษัตริย์กษัตริยะ ผู้เป็นเจ้าแห่งแว่นแคว้นนานา ผู้ถูกความกระหายชัยชนะครอบงำ ได้ล้มตายในศึกนั้น แผ่นดินซึ่งถูกปกคลุมด้วยศพโดยรอบ จึงแลดูน่าสยดสยองยิ่งนัก
Verse 19
दिशो विचरतस्तस्य सर्वाश्च प्रदिशस्तथा । रणे5भिमन्यो: क्रुद्धस्य रूपमन्तरधीयत,उस रफणक्षेत्रमें कुृपित होकर सम्पूर्ण दिशा-विदिशाओंमें विचरते हुए अभिमन्युका रूप अदृश्य हो गया था
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่ออภิมันยุผู้เดือดดาลเที่ยวไปในสนามรบทั่วทุกทิศและทิศย่อย รูปร่างของเขาก็เลือนหายไปจากสายตา
Verse 20
काज्चनं यद्यदस्यासीद् वर्म चाभरणानि च । धनुषश्च शराणां च तदपश्याम केवलम्
สัญชัยกล่าวว่า—“สิ่งที่ข้าพเจ้าเห็นจากเขามีเพียงสิ่งที่เป็นทอง—ทั้งเกราะและเครื่องประดับ รวมถึงคันธนูและลูกศรเท่านั้น”
Verse 21
उसके कवच, आभूषण, धनुष और बाणके जो-जो अवयव सुवर्णमय थे, केवल उन्हींको हम दूरसे देख पाते थे ।।
สัญชัยกล่าวว่า—ในเวลานั้นไม่มีวีรบุรุษผู้ใดกล้าเงยหน้ามองเขา เขายืนอยู่กลางกระบวนทัพดุจดวงอาทิตย์กลางนภา คร่าชีวิตนักรบด้วยลูกศรของตน
Verse 44
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे चतुश्नत्वारिंशो5ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนโทรณปรวะ ภาคอภิมันยุวธปรวะ บทที่สี่สิบสี่ อันพรรณนาวีรกรรมของอภิมันยุ จึงสิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The episode juxtaposes individual valor with collective containment: whether coordinated mass attack and attempted live-capture are ethically compatible with ideals of fair combat, especially when morale collapse incentivizes extreme measures.
The narrative frames battlefield outcomes as a convergence of agency and kāla: excellence can reverse tactical disadvantage (through skill and astra-vidyā), yet the wider field remains governed by volatility, fear, and time’s impersonal pressure.
No explicit phalaśruti is presented in the provided verses; the meta-commentary functions indirectly through Sañjaya’s similes (ocean, storm, Kāla), guiding the listener to interpret events as morally and psychologically consequential within the war’s larger arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.