Adhyaya 35
द्रोणानीकाभिमुखगमनम् (Abhimanyu advances toward Droṇa’s host)
Upa-parva: Droṇānīka-praveśa (Abhimanyu’s assault on Droṇa’s formation) — Episode Unit
Sañjaya reports that Abhimanyu (Saubhadrā) hears Dharmarāja Yudhiṣṭhira’s instruction and orders his charioteer to drive toward Droṇa’s troops. The charioteer warns that an excessive burden has been placed upon Abhimanyu, noting Droṇa’s accomplished mastery of supreme weapons and urging deliberation before combat. Abhimanyu dismisses the caution with confident assertions of kṣatriya capacity, claiming readiness even against celestial-level opponents, and reiterates the command to advance without delay. The chariot team is urged forward; forces converge as Kauravas turn to meet him and Pāṇḍavas follow. Abhimanyu, described with exalted martial imagery, closes on leading mahārathas. A fierce engagement begins; amid tumultuous war-cries and instruments, Abhimanyu breaches the formation under Droṇa’s gaze. Encircled by combined arms (elephants, horses, chariots, infantry), he responds with rapid, precise archery, producing heavy casualties and disorder, with detailed inventories of weapons, armor, and battlefield ruin culminating in visible panic and flight among segments of the opposing side.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बतलाते हैं कि द्रोण द्वारा रक्षित, भेदना-दुष्कर व्यूह के सामने पाण्डव-सेना ठिठकती है—और उसी क्षण युधिष्ठिर की दृष्टि एक उपाय पर टिकती है। → सात्यकि, चेकितान, धृष्टद्युम्न, द्रुपद, धृष्टकेतु, घटोत्कच, द्रौपदेय, केकय, सृञ्जय आदि महारथियों की उपस्थिति के बावजूद द्रोण का क्रुद्ध अग्रगमन भय और विवशता बढ़ाता है; युधिष्ठिर बार-बार सोचते हैं कि इस ‘अनाधृष्य’ व्यूह को कैसे रोका जाए। → युधिष्ठिर अभिमन्यु से कहते हैं—‘योद्धाओं में श्रेष्ठ! व्यूह का द्वार भेदो; हम तुम्हारे पीछे-पीछे चलेंगे’; अभिमन्यु व्यूहभेदन के लिए प्रतिज्ञा-भाव से आगे बढ़ने को तैयार होता है, और पाण्डव-पक्ष की आशा एक ही रथ पर केन्द्रित हो जाती है। → अभिमन्यु को अग्रणी बनाकर व्यूहभेदन की योजना निश्चित होती है; पाण्डव-सेना का संकल्प संगठित होता है और रथ हाँके जाने का आदेश निकलता है। → अभिमन्यु व्यूह में प्रवेश करेगा—पर क्या वरिष्ठ रथी सचमुच उसके पीछे भीतर तक जा पाएँगे, या वह भीतर अलग-थलग पड़ जाएगा?
Shlokas
Verse 1
पम्प बछ। अंक पजञ्चत्रिशो<ड्ध्याय: युधिष्ठटिर और अभिमन्युका संवाद तथा व्यूहभेदनके लिये अभिमन्युकी प्रतिज्ञा संजय उवाच तदनीकमनाधृुष्यं भारद्वाजेन रक्षितम् | पार्था: समभ्यवर्तन्त भीमसेनपुरोगमा:
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา บรรดาบุตรแห่งปฤถา โดยมีภีมเสนเป็นผู้นำหน้า ได้รุกเข้าประจัญบานอย่างแน่วแน่ต่อกองทัพอันยากจะฝ่าเข้าไปได้ ซึ่งบุตรแห่งภารทวาชะคือโทรณะคุ้มกันอยู่
Verse 2
सात्यकिश्रेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । कुन्तिभोज श्च विक्रान्तो टद्रपदश्च॒ महारथ:
สัญชัยกล่าวว่า—สัตยกีและเจกิตานะ ธฤษฏทยุมนะบุตรแห่งปฤษตะ กุนติภชผู้กล้าหาญ และทฺรุปทะมหารถี—ล้วนอยู่ ณ ที่นั้น
Verse 3
आर्जुनि: क्षत्रधर्मा च बृहत्क्षत्रश्न वीर्यवान् । चेदिपो धृष्टकेतुश्न माद्रीपुत्रो घटोत्कच:
สัญชัยกล่าวว่า—อรชุนผู้มั่นคงในธรรมแห่งกษัตริย์ พร้อมด้วยพฤหัตกษัตรผู้ทรงเดช ธฤษฏเกตุเจ้าแห่งเจที และฆโฏตกจะบุตรแห่งมาทรี ก็อยู่ ณ ที่นั้น
Verse 4
युधामन्युश्न विक्रान्त: शिखण्डी चापराजित: । उत्तमौजाश्र दुर्धर्षो विराटश्व॒ महारथ:
สัญชัยกล่าวว่า—ยุธามันยุผู้เลื่องลือด้วยเดช, ศิขัณฑีผู้ไม่เคยพ่ายในศึก, อุตตมอุชาผู้ยากจะต้าน, วิราฏมหารถี, พร้อมทั้งสาตยกีและเจกิตาน; ธฤษฏทยุมน์โอรสทฺรุปทผู้ทรงกำลัง, กุนติภชผู้กล้าหาญ, ทฺรุปทมหารถี, อภิมันยุผู้มั่นคงในธรรมแห่งกษัตริย์, พฤหัตกษัตระผู้ทรงพลัง, ธฤษฏเกตุราชาแห่งเจดี, นกุลและสหเทวโอรสมาทรี, และฆโฏตฺกจผู้เป็นวีรบุรุษ—พร้อมด้วยกษัตริย์นักรบวงศ์ศูรชาหลายพัน และวีรชนอื่นอีกมากผู้ชำนาญศาสตร์อาวุธและเมามัวด้วยคุกรุ่นแห่งสงคราม ต่างยืนอยู่ ณ ที่นั้นพร้อมกองทัพของตน. ด้วยความปรารถนาจะรบ พวกเขาทั้งหมดจึงพุ่งเข้าหาโทรณาจารย์อย่างฉับพลันจากทุกทิศ.
Verse 5
द्रौपदेयाश्व॒ संरब्धा: शैशुपालिश्न वीर्यवान् । केकयाश्व महावीर्या: सृञज्जयाश्व॒ सहस्रश:
สัญชัยกล่าวว่า—บุตรทั้งหลายของเทราปทีผู้เดือดดาลด้วยโทสะ, โอรสผู้กล้าหาญของศิศุปาล, เจ้าชายแห่งเคกยะผู้ทรงเดช, และนักรบสฤญชัยนับพัน—พร้อมด้วยสาตยกีและเจกิตาน; ธฤษฏทยุมน์โอรสทฺรุปท; กุนติภชผู้ทรงกำลัง; ทฺรุปทมหารถี; อภิมันยุ; พฤหัตกษัตระ; ธฤษฏเกตุราชาแห่งเจดี; นกุลและสหเทวโอรสมาทรี; ฆโฏตฺกจ; ยุธามันยุผู้กล้าหาญ; ศิขัณฑีผู้ไม่แพ้ผู้ใด; อุตตมอุชาผู้ยากจะต้าน; และวิราฏมหารถี—คนเหล่านี้และวีรชนอื่นอีกมากผู้ชำนาญศาสตร์อาวุธและเมามัวด้วยคุกรุ่นแห่งศึก ต่างยืนอยู่พร้อมกองทัพของตน. ด้วยความปรารถนาจะรบ พวกเขาทั้งหมดจึงพุ่งเข้าจู่โจมโทรณะอย่างฉับพลันพร้อมกัน.
Verse 6
एते चान्ये च सगणा: कृतास्त्रा युद्धदुर्मदा: । समभ्यधावन् सहसा भारद्वाजं युयुत्सव:
สัญชัยกล่าวว่า—นักรบเหล่านี้และอีกมากมาย พร้อมหมู่ของตน ผู้ชำนาญศาสตร์อาวุธและเมามัวด้วยคุกรุ่นแห่งสงคราม ต่างกระหายจะรบ จึงพุ่งเข้าหาภารทวาชะ (โทรณะ) อย่างฉับพลันพร้อมกัน.
Verse 7
समीपे वर्तमानांस्तान् भारद्वाजो$तिवीर्यवान् | असम्भ्रान्त: शरौघेण महता समवारयत्
สัญชัยกล่าวว่า—โทรณะโอรสภารทวาชะผู้ทรงเดชยิ่ง มิได้หวั่นไหวเลย; เขาสกัดนักรบที่เข้ามาใกล้ด้วยห่าธนูอันมหาศาล ทำให้การรุกของพวกนั้นหยุดชะงัก.
Verse 8
महौघ: सलिलस्येव गिरिमासाद्य दुर्भिदम् । द्रोणं ते नाभ्यवर्तन्त वेलामिव जलाशया:
สัญชัยกล่าวว่า—ดุจสายน้ำเชี่ยวกรากอันมหึมาถูกสกัดเมื่อถึงภูผาที่มิอาจทำลายได้ และดุจมหาสมุทรกับแหล่งน้ำทั้งปวงไม่อาจล่วงเลยแนวฝั่งของตน ฉันใด เหล่านักรบฝ่ายปาณฑพก็ไม่อาจรุกเข้าไปใกล้โทรณาจารย์ได้ฉันนั้น.
Verse 9
पीड्यमाना: शरै राजन् द्रोणचापविनि:सृतै: । न शेकुः प्रमुखे स्थातुं भारद्वाजस्य पाण्डवा:,राजन! द्रोणाचार्यके धनुषसे छूटे हुए बाणोंसे अत्यन्त पीड़ित होकर पाण्डववीर उनके सामने नहीं ठहर सके
ข้าแต่พระราชา เหล่านักรบปาณฑพถูกลูกศรที่พุ่งออกจากคันศรของโทรณะบีบคั้นอย่างหนัก จึงมิอาจยืนหยัดต่อหน้าบุตรแห่งภารทวาชะได้
Verse 10
तदद्भुतमपश्याम द्रोणस्य भुजयोब्बलम् | यदेनं नाभ्यवर्तन्त पज्चाला: सृजजयै: सह,उस समय हमलोगोंने द्रोणाचार्यकी भुजाओंका वह अद्भुत बल देखा, जिससे कि सूंजयोंसहित सम्पूर्ण पांचालवीर उनके सामने टिक न सके
ครั้งนั้นเราทั้งหลายได้ประจักษ์พละอันน่าอัศจรรย์แห่งแขนทั้งสองของโทรณะ ซึ่งยิ่งใหญ่ถึงเพียงว่าเหล่าวีรชนปัญจาละ แม้รวมกับศฤญชัย ก็ยังมิอาจยืนหยัดต่อหน้าเขา หรือหันกลับมารับศึกได้
Verse 11
तमायान्तमभिक्षुद्धं द्रोणं दृष्टवा युधिष्ठिर: । बहुधा चिन्तयामास द्रोणस्य प्रतिवारणम्,क्रोधमें भरे हुए उन्हीं द्रोणाचार्यको आते देख राजा युधिष्ठछिरने उन्हें रोकनेके उपायपर बारंबार विचार किया
ครั้นยุดิษฐิระราชาเห็นโทรณะผู้เดือดดาลกำลังรุกมา ก็ครุ่นคิดซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่าจะสกัดกั้นโทรณะได้อย่างไร
Verse 12
अशक्यं तु तमन्येन द्रोणं मत्वा युधिष्ठिर: । अविषटहां गुरु भारं सौभद्रं समवासृजत्
ครั้นยุดิษฐิระรู้ว่าการเผชิญหน้าโทรณะนั้นผู้อื่นย่อมทำไม่ได้ จึงมอบภาระอันหนักหนาและยากจะทานทนแก่เสาบัทระ (อภิมันยุ)
Verse 13
वासुदेवादनवरं फाल्गुनाच्चामितौजसम् | अब्रवीत् परवीरघ्नमभिमन्युमिदं वच:
ยุดิษฐิระได้กล่าวถ้อยคำนี้แก่อภิมันยุ ผู้มิได้ด้อยไปกว่าวาสุเทวะ (พระกฤษณะ) และมีพละกำลังดุจฟาลคุนะ (อรชุน) เป็นผู้พิฆาตวีรชนฝ่ายศัตรู
Verse 14
एत्य नो नार्जुनो गहेंद् यथा तात तथा कुरु । चक्रव्यूहस्य न वयं विद्यो भेदं कथंचन
โอ้ท่านผู้เป็นที่รัก จงทำตามที่ท่านกล่าวเถิด—จงให้อรชุนมานำพาเรา เพราะพวกเราไม่รู้เลยแม้แต่น้อยถึงวิธีเจาะทำลายจักรวยูหะ
Verse 15
“तात संशप्तकोंके साथ युद्ध करके लौटनेपर अर्जुन जिस प्रकार हमलोगोंकी निन््दा न करें (हमें असमर्थ न बतावें), वैसा कार्य करो। हमलोग तो किसी तरह भी चक्रव्यूहके भेदनकी प्रक्रियाको नहीं जानते हैं ।।
โอ้ท่านผู้เป็นที่รัก จงทำการให้เป็นเช่นนั้นเถิด เพื่อว่าเมื่ออรชุนกลับมาหลังรบเคียงข้างพวกสํสัปตกะแล้ว เขาจะไม่ตำหนิเราและไม่กล่าวว่าเราไร้ความสามารถ เพราะแท้จริงแล้วพวกเราไม่รู้เลยไม่ว่าด้วยวิธีใดถึงเคล็ดการเจาะทำลายกระบวนทัพจักรวยูหะ โอ้มหาพาหุ! ผู้ที่สามารถเจาะจักรวยูหะได้มีเพียงสี่: ท่าน หรืออรชุน หรือพระกฤษณะ หรือประทยุมน์; นักรบคนที่ห้าอันเหมาะแก่ภารกิจนี้ไม่มี
Verse 16
अभिमन्यो वरं तात याचतां दातुमर्हसि । पितृणां मातुलानां च सैन्यानां चैव सर्वश:
โอ้ท่านอภิมันยุผู้เป็นที่รัก วงศ์ญาติฝ่ายบิดาของท่านและฝ่ายลุงทางมารดา ตลอดจนกองทัพทั้งมวลทุกทิศ ต่างวิงวอนต่อท่าน; และท่านนี่เองผู้สมควรประทานพรแก่ผู้ที่มาขอ
Verse 17
धनंजयो हि नस्तात गर्हयेदेत्य संयुगात् क्षिप्रमस्त्रं समादाय द्रोणानीकं विशातय
โอ้ท่านผู้เป็นที่รัก หากเรากลับจากสนามรบโดยไร้ชัยชนะ ธนัญชยะ (อรชุน) ย่อมตำหนิเราแน่ ดังนั้นจงรีบหยิบอาวุธขึ้น แล้วเข้าทำลายกองทัพของท่านโทรณะให้ย่อยยับ
Verse 18
अभिमनयुरवाच द्रोणस्य दृढमत्युग्रमनीकप्रवरं युधि | पितृणां जयमाकाडुृक्षन्नवगाहे5विलम्बितम्
อภิมันยูกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช ด้วยความปรารถนาให้ฝ่ายบรรพชนของข้าพเจ้ามีชัย ข้าพเจ้าจะเข้าสู่กระบวนทัพของท่านโทรณะอันน่าสะพรึงยิ่ง มั่นคงและยอดเยี่ยมในสนามรบ โดยไม่ชักช้า
Verse 19
उपदिष्टो हि मे पित्रा योगोडनीकविशातने । नोत्सहे हि विनिर्गन्तुमहं कस्यांचिदापदि,पिताजीने मुझे चक्रव्यूहको भेदनकी विधि तो बतायी है; परंतु किसी आपत्तिमें पड़ जानेपर मैं उस व्यूहसे बाहर नहीं निकल सकता
สัญชัยกล่าวว่า “บิดาของข้าได้สอนวิธีเจาะทำลายจักรวยูหะ—กระบวนทัพรูปกงจักรอันยากยิ่งจะฝ่า—แก่ข้าแล้ว แต่หากข้าติดอยู่ภายในในยามคับขัน ข้ายังไม่กล้าหาญพอที่จะหาทางออกจากวงล้อมนั้นได้”
Verse 20
युधिष्ठिर उदाच भिन्ध्यनीकं युधां श्रेष्ठ द्वारं संजनयस्व न: । वयं त्वानुगमिष्यामो येन त्वं तात यास्यसि
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “โอ้ยอดนักรบ! จงเจาะทำลายกระบวนทัพของศัตรูและเปิดทางให้พวกเราเถิด ลูกเอ๋ย! เจ้าไปทางใด เราก็จะตามไปทางนั้น อยู่เบื้องหลังเจ้าไม่ห่าง”
Verse 21
धनंजयसमं युद्धे त्वां वयं तात संयुगे । प्रणिधायानुयास्यामो रक्षन्त: सर्वतोमुखा:
สัญชัยกล่าวว่า “ลูกเอ๋ย! ในสนามรบพวกเราถือว่าเจ้าทัดเทียมธนัญชัย (อรชุน) เราจะเพ่งใจไว้ที่เจ้าเพียงผู้เดียว แล้วตามไปเบื้องหลัง คุ้มกันเจ้าจากทุกทิศทุกทาง”
Verse 22
भीम उवाच अहं त्वानुगमिष्यामि धृष्टद्युम्नो5थ सात्यकि: । पज्चाला: केकया मत्स्यास्तथा सर्वे प्रभद्रका:
ภีมกล่าวว่า “ลูกเอ๋ย! ข้าจะตามเจ้าไป ทั้งธฤษฏทยุมน์และสาตยกีด้วย เหล่านักรบปัญจาละ เจ้าชายแห่งเกกยะ กองทัพมัตสยะ และเหล่าประภัทรกทั้งหมด—ล้วนจะติดตามเจ้า”
Verse 23
सकृद् भिन्न त्वया व्यूहं तत्र तत्र पुन: पुनः । वयं प्रध्वंसयिष्यामो निघ्नमाना वरान् वरान्
ที่ใดก็ตามซึ่งเจ้าทะลวงกระบวนทัพได้เพียงครั้งเดียว ณ ที่นั้นๆ เราจะเข้าทำลายซ้ำแล้วซ้ำเล่า กวาดล้มยอดนักรบทั้งหลายให้ราบคาบ
Verse 24
अभिमन्युरुवाच अहमेतत् प्रवेक्ष्यामि द्रोणानीकं दुरासदम् । पतड़ इव संक्रुद्धो ज्वलितं जातवेदसम्
อภิมันยุกล่าวว่า “เราจักบุกเข้าสู่กระบวนทัพอันยากจะเข้าถึงของโทรณะ ดุจแมลงเม่าที่เดือดดาลพุ่งเข้ากองเพลิงอันลุกโชน ฉันใด เราก็จักฝ่าเข้าไปด้วยโทสะในกระบวนทัพที่ยากจะตีแตกนั้นฉันนั้น”
Verse 25
तत् कर्माद्य करिष्यामि हित॑ यद् वंशयोर्द्धयो: । मातुलस्य च यत् प्रीतिं करिष्यति पितुश्च मे
วันนี้เราจักกระทำวีรกรรมอันเป็นประโยชน์แก่ทั้งสองวงศ์—ฝ่ายมารดาและฝ่ายบิดา—และจักยังความปีติให้แก่ลุงฝ่ายมารดา คือพระศรีกฤษณะ ตลอดจนบิดาของเรา คืออรชุนด้วย
Verse 26
शिशुनैकेन संग्रामे काल्यमानानि संघश: । द्रक्ष्यन्ति सर्वभूतानि द्विषत्सैन्यानि वै मया
แม้เรายังเป็นเพียงเด็ก แต่วันนี้สรรพสัตว์ทั้งปวงจักได้เห็นว่า เราเพียงผู้เดียวได้สังหารกองทัพศัตรูเป็นหมู่เป็นคณะในสนามรบ
Verse 27
नाहं पार्थेन जात: स्यां न च जात: सुभद्रया । यदि मे संयुगे कश्चिज्जीवितो नाद्य मुच्यते,यदि आज मेरे साथ युद्ध करके कोई भी सैनिक जीवित बच जाय तो मैं अर्जुनका पुत्र नहीं और सुभद्राकी कोखसे मेरा जन्म नहीं
หากวันนี้มีนักรบผู้ใดรบกับเราแล้วรอดชีวิตไปได้ไซร้ เราก็มิใช่บุตรแห่งปารถะ (อรชุน) และมิใช่ผู้กำเนิดจากครรภ์สุภัทรา
Verse 28
यदि चैकरथेनाहं समग्रं क्षत्रमण्डलम् | न करोम्यष्टधा युद्धे न भवाम्यर्जुनात्मज:
หากเรารบอยู่บนรถศึกเพียงคันเดียวแล้วมิอาจทำลายวงนักรบกษัตริย์ทั้งมวลให้แตกออกเป็นแปดส่วนในสนามรบได้ไซร้ เราก็มิใช่บุตรแห่งอรชุน
Verse 29
यदि मैं युद्धमें एकमात्र रथकी सहायतासे सम्पूर्ण क्षत्रियमण्डलके आठ टुकड़े न कर दूँ तो अर्जुनका पुत्र नहीं ।।
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “โอ้ เสาบัทร (โอรสแห่งสุภัทรา) เมื่อเจ้ากล่าวถ้อยคำอันองอาจเช่นนี้ ขอให้กำลังของเจ้าเพิ่มพูนไม่ขาดสาย เพราะเจ้ามีปณิธานจะบุกฝ่ากองทัพของโทรณะ อันยากยิ่งต่อการเข้าตี”
Verse 30
रक्षितं पुरुषव्याप्रैर्महेष्वासैर्महाबलै: । साध्यरुद्रमरुत्तुल्यैर्वस्वग्न्यादित्यविक्रमै:
กองทัพของโทรณาจารย์ได้รับการพิทักษ์อย่างแน่นหนาโดยวีรบุรุษผู้มีกำลังมหาศาล เป็นมหาธนูรธร ดุจพยัคฆ์ในหมู่มนุษย์—มีกำลังดุจเหล่าสาธยะ รุทร และมรุต และมีเดชานุภาพทัดเทียมวสุ อัคนี และสุริยะ
Verse 31
संजय उवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा स यन्तारमचोदयत् । सुमित्रा श्वान् रणे क्षिप्रं द्रोणानीकाय चोदय
สัญชัยกล่าวว่า ครั้นได้ยินถ้อยคำนั้น เขาก็เร่งสารถีในทันที “สุมิตระ จงขับม้าให้เร็วในท่ามกลางสนามรบ—มุ่งตรงไปยังกองทัพของโทรณะ!”
Verse 35
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युप्रतिज्ञायां पउ्चत्रिंशो 5 ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภายในโทรณปัรวะ ในตอนว่าด้วยการสิ้นชีพของอภิมันยุ บทที่สามสิบห้า—ว่าด้วยปณิธานของอภิมันยุ—ยุติลงเพียงเท่านี้
Frequently Asked Questions
The tension lies between prudent restraint (evaluating force disparity and Droṇa’s expertise) and duty-driven action (executing Yudhiṣṭhira’s directive). The chapter stages an ethical choice about whether courage should be moderated by risk analysis when the mission’s stakes are framed as collective necessity.
The text foregrounds that counsel and capability must be weighed together: confidence can mobilize decisive action, but strategic environments can convert individual brilliance into systemic vulnerability when encirclement and massed response are likely.
No explicit phalaśruti formula appears in this excerpt. The chapter’s meta-level function is narrative and ethical: it demonstrates how war reporting (Sañjaya’s account) frames heroism, consequence, and the interpretive burden of leadership choices within the epic’s larger dharma inquiry.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.