Adhyaya 31
अध्याय ३१ — द्रोणानीके तुमुलसंग्रामः (The Tumultuous Battle around Droṇa’s Formation)
Upa-parva: Droṇācārya-yuddha (Battle against Droṇa) — Bhīma–Droṇa–Karṇa engagement sequence
Saṃjaya reports that Bhīma (Vṛkodara), refusing to tolerate a reverse, strikes Bāhlika and Karṇa with volleys; Droṇa responds with sharp, life-threatening arrows aimed at vital points. Karṇa, Aśvatthāman, and Duryodhana collectively shower Bhīma, who counter-pierces Droṇa, Karṇa, Duryodhana, and Aśvatthāman and advances with a great roar. Seeing Bhīma endangered amid generalized mortality, Yudhiṣṭhira (Ajātaśatru) orders allied warriors—Sātyaki (Yuyudhāna) and the Mādrī-sons (Nakula, Sahadeva) among others—to protect him and to strike at the well-guarded droṇānīka. The battle devolves into mixed-arms chaos: cavalry and chariots collide; elephant charges crush fallen combatants; close-quarters fighting (sword, fist, grappling) appears; dust and blood obscure recognition, producing panic in the fearful. Droṇa rallies and intensifies his assault, while Kṛpa, Karṇa, Aśvatthāman, Jayadratha, Śalya, and others attempt to check the Pandava advance. Arjuna (Phalguna), having defeated the Saṃśaptakas, arrives like a blazing standard and pressures the Kauravas with dense arrow-streams, while observing a restraint toward fleeing or turned-away opponents. Karṇa answers with the Āgneya weapon; Arjuna counters by weapon-to-weapon containment. Dhṛṣṭadyumna, Bhīma, and Sātyaki strike Karṇa; Karṇa cuts their bows; they throw spear-like weapons which he severs. Arjuna kills Karṇa’s brothers (including Śatruṃjaya and Vipāṭa), and Bhīma attacks Karṇa’s ‘wings’ (supporters). Duryodhana, Droṇa, and Jayadratha then extract Karṇa from immediate peril, while the Pandavas continue protective coordination around Sātyaki. The chapter closes with a panoramic, clinical register of casualties across arms and the gradual withdrawal of both sides to camp at sunset.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—जब अनीक टूटकर भाग रहे हों और कहीं टिकने का ठिकाना न दिखे, तब उस भगदड़ में द्रोण की सेना कैसे संभली? → संजय बताता है कि भग्न पंक्तियों के बीच भी कौरव-वीर द्रोण की कीर्ति और सुरक्षा के लिए लौट-लौटकर भिड़ते हैं; उधर द्रोण और धृष्टद्युम्न का अद्भुत संग्राम छिड़ता है, जिसकी उपमा कहीं नहीं। → आचार्यपुत्र अश्वत्थामा ज्वलित तेज वाले राजा नील को बाणों से विद्ध कर गिरा देता है—कमल-नेत्र, कमल-सा मुख वाला नील रण में ढह पड़ता है और पाण्डव-सेना में हाहाकार मचता है। → नील-वध से पाण्डव पक्ष विचलित होकर अर्जुन की ओर आश्रय-चिन्ता करता है; अर्जुन दक्षिण भाग में बचे संशप्तकों और नारायणी सेना का कदन करता हुआ मोर्चा संभालता है। → नील के गिरते ही पाण्डव महारथी सोचते हैं—शत्रुओं से रक्षा अब कैसे हो; अर्जुन के दक्षिण मोर्चे पर बढ़ते संहार के बीच अगले टकराव की भूमिका बनती है।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। है २ >> एकत्रिशो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाओंका घमासान युद्ध तथा अभश्रत्थामाके द्वारा राजा नीलका वध धृतराष्ट्र रवाच तेष्वनीकेषु भग्नेषु पाण्डुपुत्रेण संजय | चलितानां द्रुतानां च कथमासीन्मनो हि व:
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า “สัญชัย เมื่อบุตรแห่งปาณฑุทำลายกระบวนทัพเหล่านั้นจนแตกพ่าย และไพร่พลสั่นสะท้านแตกหนีอย่างรีบร้อน ในเวลานั้นสภาพจิตใจของพวกเจ้าทั้งหลายเป็นเช่นไร?”
Verse 2
अनीकानां प्रभग्नानामवस्थानमपश्यताम् । दुष्करं प्रतिसंधानं तन्ममाचक्ष्व संजय
เมื่อกองทัพที่แตกหนีไม่เห็นที่ใดให้หยุดตั้งมั่น การรวบรวมพวกเขาทั้งหมดให้กลับมารวม ณ ที่เดียวกันย่อมเป็นงานยากยิ่ง เพราะฉะนั้น สัญชัย จงบอกข่าวสารทั้งหมดนั้นแก่เราตามจริงโดยถี่ถ้วน
Verse 3
संजय उवाच तथापि तव पुत्रस्य प्रियकामा विशाम्पते । यश: प्रवीरा लोकेषु रक्षन्तो द्रोणमन्वयु:
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่เจ้าแห่งปวงชน แม้ในกองทัพจะเกิดความแตกตื่นอลหม่าน แต่เหล่าวีรบุรุษผู้เลื่องลือในโลกจำนวนมาก ด้วยปรารถนาจะทำให้พระโอรสของพระองค์พอพระทัย และเพื่อรักษาเกียรติยศของตนไว้ต่อหน้าสรรพโลก จึงติดตามท่านโทรณาจารย์และยืนเคียงข้างเขาในเวลานั้น”
Verse 4
समुद्यतेषु चास्त्रेषु सम्प्राप्ते च युधिष्ठिरे । अकुर्वन्नार्यकर्माणि भैरवे सत्यभीतवत्
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่ออาวุธถูกชูขึ้นจากทุกทิศ และพระราชายุธิษฐิระเสด็จเข้าสู่สมรภูมิแล้ว แม้ท่ามกลางความโกลาหลอันน่าสะพรึงนั้น เหล่านักรบก็ยังยืนหยัดประหนึ่งไร้ความหวาดกลัว แสดงความเพียรกล้าและความองอาจตามธรรมแห่งอารยะ—ราวกับว่าในใจของพวกเขาไม่มีที่ว่างให้ความกลัวเลย
Verse 5
अन्तरं भीमसेनस्य प्रापतन्नमितौजस: । सात्यकेश्वचैव वीरस्य धृष्टद्युम्नस्य वा विभो
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่องค์ผู้ทรงเดช เหล่านักรบเการพผู้มีกำลังกล้าเหลือคณานับจะพุ่งเข้าหา คอยสอดส่องช่องว่าง—ฉวยโอกาสจากความเผลอเพียงชั่วขณะของภีมเสน หรือสาตยกี หรือวีรบุรุษธฤษฏทยุมน์—แล้วโถมกระหน่ำใส่กองทัพปาณฑพ
Verse 6
द्रोणं द्रोणमिति क्रूरा: पडचाला: समचोदयन् । मा द्रोणमिति पुत्रास्ते कुरून् सर्वानचोदयन्
สัญชัยกล่าวว่า—พวกปัญจาลผู้ดุดันต่างเร้าใจกันเอง ตะโกนว่า “โทรณะ! โทรณะ!” หมายว่า “จงจับโทรณาจารย์ จงทำให้เป็นเชลย” ขณะเดียวกัน พระโอรสของพระองค์ก็ปลุกเร้าชาวกุรุทั้งปวงว่า “อย่าให้โทรณะตกอยู่ในเงื้อมมือศัตรูเป็นอันขาด”
Verse 7
द्रोणं द्रोणमिति होके मा द्रोणमिति चापरे । कुरूणां पाण्डवानां च द्रोणद्यूतमवर्तत
สัญชัยกล่าวว่า—ฝ่ายหนึ่งร้องก้องว่า “โทรณะ! โทรณะ!” อีกฝ่ายหนึ่งบางคนตะโกนตอบว่า “อย่าเอาโทรณะ!” ดังนี้ เมื่อเอาโทรณาจารย์เป็นเดิมพัน ชาวกุรุกับปาณฑพก็เริ่ม “เกมสงคราม” อันน่าหวาดหวั่นราวกับการเล่นสกา
Verse 8
यं यं प्रमथते द्रोण: पञ्चालानां रथव्रजम् | तत्र तत्र तु पाज्चाल्यो धृष्टद्युम्नो5भ्यवर्तत
สัญชัยกล่าวว่า—ทุกแห่งที่โทรณาจารย์มุ่งจะบดขยี้หมู่รถศึกของปัญจาล ณ ที่นั้นเอง เจ้าชายปัญจาล ธฤษฏทยุมน์ ก็จะรุดหน้าออกไปเผชิญหน้าเขาครั้งแล้วครั้งเล่า
Verse 9
तथा भागविपर्यसे: संग्रामे भैरवे सति । वीरा: समासदन् वीरान् कुर्वन्तो भैरवं रवम्
ครั้นเมื่อศึกอันน่าสะพรึงเริ่มขึ้นท่ามกลางความสับสนและการผันแปรของกองทัพ เหล่าวีรชนทั้งสองฝ่ายก็เปล่งเสียงคำรามอันน่าหวาดหวั่น เข้าประชิดและเข้าประหัตประหารวีรบุรุษฝ่ายตรงข้าม
Verse 10
अकम्पनीया: शत्रूणां बभूवुस्तत्र पाण्डवा: | अकम्पयन्ननीकानि स्मरन्त: क्लेशमात्मन:,उस समय पाण्डवोंको शत्रुदलके लोग विचलित न कर सके। वे अपनेको दिये गये क्लेशोंको याद करके आपके सैनिकोंको कँपा रहे थे
ณ ที่นั้น เหล่าปาณฑพพิสูจน์ตนว่าไม่อาจสั่นคลอนต่อศัตรูได้ ครั้นระลึกถึงความทุกข์ยากที่ตนเคยถูกกระทำ พวกเขาก็ทำให้กระบวนทัพของฝ่ายท่านสั่นสะเทือน
Verse 11
ते त्वमर्षवशं प्राप्ता हवीमन्त: सत्त्वचोदिता: । त्यक्त्वा प्राणान् न्यवर्तन्त घ्नन्तो द्रोणं महाहवे
พวกเขา—ผู้มีความละอายและถูกขับเคลื่อนด้วยคุณแห่งสัตตวะ อีกทั้งถูกครอบงำด้วยความเดือดดาล—หันกลับมาโดยนับว่าชีวิตได้สละแล้ว เพื่อสังหารท่านโทรณะในมหาสงครามนั้น
Verse 12
अयसामिव सम्पात: शिलानामिव चाभवत् | दीव्यतां तुमुले युद्धे प्राणेमिततेजसाम्
ในศึกอันอื้ออึงนั้น การปะทะของวีรชนผู้มีเดชานุภาพยิ่ง—ประหนึ่งนำชีวิตเป็นเดิมพัน—กึกก้องดุจเหล็กกระแทกเหล็ก ดุจก้อนศิลากระทบศิลา
Verse 13
नतु स््मरन्ति संग्राममपि वृद्धास्तथाविधम् । दृष्टपूर्व महाराज श्रुतपूर्वमथापि वा,महाराज! बड़े-बूढ़े लोग भी पहलेके देखे अथवा सुने हुए किसी भी वैसे संग्रामका स्मरण नहीं करते हैं
ข้าแต่มหาราช แม้เหล่าผู้เฒ่าก็มิอาจระลึกถึงศึกเช่นนี้ได้เลย—ไม่ว่าเคยเห็นมาก่อน หรือแม้แต่เคยได้ยินในตำนานสืบมา
Verse 14
प्राकम्पतेव पृथिवी तस्मिन् वीरावसादने । निवर्तता बलौघेन महता भारपीडिता,वीरोंका विनाश करनेवाले उस युद्धमें लौटते हुए विशाल सैनिकसमूहके महान् भारसे पीड़ित हो यह पृथ्वी काँपने-सी लगी
ในศึกอันเป็นเหตุให้วีรชนล้มตาย ครั้นกองทัพมหึมาถอยกลับด้วยมวลกำลังอันหนาแน่น แผ่นดินก็ประหนึ่งสั่นสะท้าน เพราะถูกกดทับด้วยน้ำหนักอันใหญ่หลวง
Verse 15
घूर्णतो5पि बलौघस्य दिवं स्तब्ध्वेव नि:स्वन: । अजाततशधत्रोस्तत्सैन्यमाविवेश सुभैरव:
ครั้นกองทัพหมุนเวียนเคลื่อนวนไปมา เสียงอึกทึกอันน่าสะพรึงก็ประหนึ่งทำให้ท้องฟ้าตะลึงงัน และเสียงนั้นแผ่ซ่านไปทั่วกองทัพของอชาตศัตรู (ยุธิษฐิระ)
Verse 16
समासाद्य तु पाण्डूनामनीकानि सहस्रश: । द्रोणेन चरता संख्ये प्रभग्नानि शितै: शरै:,रणभूमिमें विचरते हुए द्रोणाचार्यने पाण्डव-सेनामें प्रवेश करके अपने तीखे बाणोंद्वारा सहस्रों सैनिकोंके पाँव उखाड़ दिये
ดโรณาจารย์ผู้ตระเวนอยู่ในสนามรบ บุกเข้าไปในกระบวนทัพของปาณฑพ แล้วใช้ศรอันคมกริบทำลายแตกกระเจิงเป็นพัน ๆ แถว
Verse 17
तेषु प्रमथ्यमानेषु द्रोणेनाद्भुतकर्मणा । पर्यवारयदासाद्य द्रोणं सेनापति: स्वयम्
เมื่อกองทัพเหล่านั้นถูกดโรณะผู้มีวีรกรรมอัศจรรย์บดขยี้ปั่นป่วนอยู่เช่นนั้น แม่ทัพธฤษฏทยุมน์ก็รุดเข้าไปหาดโรณะด้วยตนเองและสกัดการบุกของเขาไว้
Verse 18
तदद्भुतम भूद् युद्ध द्रोणपाउचालयोस्तथा । नैव तस्योपमा काचिदिति मे निश्चिता मति:,वहाँ द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नमें अद्भुत युद्ध होने लगा, जिसकी कहीं कोई तुलना नहीं थी, यह मेरा निश्चित मत है
แล้วก็เกิดศึกอันน่าอัศจรรย์ระหว่างดโรณะกับวีรบุรุษแห่งปัญจาละ (ธฤษฏทยุมน์) ซึ่งข้าพเจ้ามั่นใจว่าไม่มีสิ่งใดเสมอเหมือนให้เปรียบได้
Verse 19
ततो नीलो5नलप्रख्यो ददाह कुरुवाहिनीम् । शरस्फुलिड्जश्चापार्चिर्दहन् कक्षमिवानल:
แล้วนีละผู้รุ่งโรจน์ดุจเพลิงก็เริ่มเผาผลาญกองทัพกุรุ ลูกศรของเขาดั่งสะเก็ดไฟปลิวว่อน คันธนูดั่งเปลวเพลิงแผ่ขยาย เขากลืนกินไพร่พลประหนึ่งไฟป่าที่เผาหญ้าแห้งให้มอดไหม้
Verse 20
त॑ दहन्तमनीकानि द्रोणपुत्र: प्रतापवान् । पूर्वाभिभाषी सुश्लक्ष्णं स्मयमानो5भ्यभाषत
ครั้นเห็นเขาเผาผลาญกระบวนทัพอยู่ อัศวัตถามา โอรสผู้เกรียงไกรแห่งโทรณะ—ผู้มักเอ่ยวาจาก่อน—ก็ยิ้มแล้วกล่าวกับเขาด้วยถ้อยคำอ่อนโยนและงดงาม
Verse 21
नील किं बहुभिर्दग्वैस्तव योधे: शरार्चिषा । मयैकेन हि युध्यस्व क्रुद्ध: प्रहर चाशु माम्
“โอ้นีละ เผาผลาญนักรบของเจ้ามากมายด้วยเปลวศรไปเพื่อสิ่งใด? จงรบกับเราผู้เดียวเถิด; โกรธเกรี้ยวแล้วจงฟันแทงเราทันที”
Verse 22
तं पद्मनिकराकारं पद्मपत्रनिभेक्षणम् | व्याकोशपदञ्माभमुखो नीलो विव्याध सायकै:
นีละก็ยิงศรแทงอัศวัตถามา ผู้มีรูปดุจหมู่ดอกบัว มีดวงตาดั่งกลีบบัว และมีพักตร์ประหนึ่งบัวบาน ให้ทะลุด้วยศรของตน
Verse 23
तेनापि विद्ध:ः सहसा दौणिर्भल्लै: शितैस्त्रिभि: । धनुर्ध्वजं च छत्र॑ं च द्विषतः स न्यकृन्तत
แม้ตนถูกแทงแล้ว โอรสแห่งโทรณะคืออัศวัตถามาก็ตอบโต้ฉับพลัน ด้วยศรภัลละอันคมสามดอก ตัดคันธนู ธงชัย และฉัตรของศัตรูคือนีละลง
Verse 24
स प्लुतः स्यन्दनात्तस्मान्नीलश्चर्मवरासि भृत् । द्रौणायने: शिर: कायाद्धतुमैच्छत् पतत्रिवत्
สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นแล้ว นีละถือโล่และดาบอันประณีต กระโดดลงจากรถศึกนั้น ดุจนกโผลงฉวยเหยื่อที่หมายปอง เขามุ่งจะตัดเศียรของอัศวัตถามัน บุตรแห่งโทรณะ ออกจากกาย แล้วพุ่งเข้าประจัญบาน
Verse 25
तस्योन्नतांसं सुनसं शिर: कायात् सकुण्डलम् | भल्लेनापाहरद् द्रौणि: स्मयमान इवानघ
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชาผู้ปราศจากมลทิน! ณ ขณะนั้น อัศวัตถามัน บุตรแห่งโทรณะ ราวกับยิ้มอยู่ ยิงศรภัลละฟันตัดเศียรของนีละซึ่งมีบ่าผึ่งผาย จมูกงาม และประดับตุ้มหู ให้ขาดจากกายแล้วตกลง
Verse 26
सम्पूर्णचन्द्राभमुख: पद्मपत्रनिभेक्षण: । प्रांशुरुत्पलपत्राभो निहतो न्यपतद् भुवि
สัญชัยกล่าวว่า—พระเจ้านีละ ผู้มีพักตร์ผ่องดังจันทร์เพ็ญ ดวงเนตรงามดุจกลีบบัว รูปร่างสูงสง่า และผิวกายเข้มดุจกลีบบัวสีน้ำเงิน ถูกอัศวัตถามันสังหารแล้วล้มลงสู่พื้นพิภพ
Verse 27
ततः प्रविव्यथे सेना पाण्डवी भूशमाकुला । आचार्यपुत्रेण हते नीले ज्वलिततेजसि,आचार्यपुत्रके द्वारा प्रजजलित तेजवाले राजा नीलके मारे जानेपर पाण्डव-सेना अत्यन्त व्याकुल और व्यथित हो उठी
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อพระเจ้านีละผู้เรืองเดชถูกบุตรแห่งอาจารย์สังหาร กองทัพฝ่ายปาณฑพก็สะท้านหวั่นไหว วุ่นวายและทุกข์ระทมยิ่งนัก
Verse 28
अचिन्तयंश्न ते सर्वे पाण्डवानां महारथा: । कथं नो वासविस्त्रायाच्छत्रुभ्य इति मारिष,आर्य! उस समय समस्त पाण्डव महारथी यह सोचने लगे कि इन्द्रकुमार अर्जुन शत्रुओंके हाथसे हमारी रक्षा कैसे कर सकते हैं?
สัญชัยกล่าวว่า—ท่านผู้เจริญ! ครั้นนั้นมหารถีทั้งหลายฝ่ายปาณฑพต่างครุ่นคิดว่า “อรชุน ผู้เป็นโอรสแห่งวาสวี จะปกป้องพวกเราจากหมู่ศัตรูได้อย่างไร?”
Verse 29
दक्षिणेन तु सेनाया: कुरुते कदनं बली । संशप्तकावशेषस्यथ नारायणबलस्य च,वे बलवान् अर्जुन तो इस सेनाके दक्षिण भागमें बचे-खुचे संशप्तकों और नारायणी सेनाके सैनिकोंका संहार कर रहे हैं
ครั้งนั้น อรชุนผู้ทรงเดชได้ก่อการสังหารอย่างหนักหน่วง ณ ปีกทัพด้านทักษิณ ตัดฟันเหล่าสังศัปตกะที่เหลืออยู่ พร้อมทั้งนักรบแห่งกองกำลังนารายณีให้ล้มตายสิ้น
Verse 31
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि नीलवधे एकत्रिंशो5ध्याय: ।। ३३ |। इस प्रकार श्रीमह्ा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें नीलवधविषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภาคโทรณปรวะ ตอนสังศัปตกวธปรวะ ว่าด้วยการสังหารนีละ บทที่สามสิบเอ็ด จึงสิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes relentless tactical pressure with norms of restraint: Arjuna’s choice not to strike certain fleeing/turned-away opponents is explicitly framed as adherence to yodha-vrata even as the larger battle becomes increasingly indiscriminate and confused.
Leadership is shown as both protective and strategic: Yudhiṣṭhira’s directive to reinforce Bhīma demonstrates duty of care within alliance warfare, while the repeated astra-countering emphasizes disciplined containment over uncontrolled escalation.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is achieved through Saṃjaya’s panoramic reportage, using battlefield imagery to underscore impermanence, the cost of policy decisions, and the fragility of order under extreme conditions.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.