Adhyaya 25

Verse 1

ऑपन--माजल बछ। अकाल पज्चविशो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सैनिकोंके द्वन्द-युद्ध संजय उवाच महद्‌ भैरवमासीज्न: संनिवृत्तेषु पाण्डुषु । दृष्टवा द्रोणं छाद्यमानं तैर्भास्करमिवाम्बुदै:

สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช ครั้นกองทัพปาณฑพหันกลับเข้าประจัญบาน ก็เกิดเหตุอันน่าสะพรึงยิ่งนัก เห็นทฺโรณะถูกห่าศรของพวกเขาปกคลุมดุจสุริยะถูกเมฆบัง เราทั้งหลายจึงเข้าต่อสู้กับเขาอย่างดุเดือดน่าหวาดหวั่น”

Verse 2

तैश्वोद्धूतं रजस्तीव्रमवर्चक्रे चमूं तव । ततो हतममंसस्‍्याम द्रोणं दृष्टिपथे हते

ฝุ่นอันหนาทึบที่นักรบเหล่านั้นก่อขึ้นได้ปกคลุมกองทัพของพระองค์ทั้งสิ้น ครั้นแล้วทางสายตาของเราถูกตัดขาด และเราก็สำคัญว่าทฺโรณะถูกสังหารแล้ว

Verse 3

तांस्तु शूरान्‌ महेष्वासान्‌ क्रूरं कर्म चिकीर्षत: । दृष्टवा दुर्योधनस्तूर्ण स्वसैन्यं समचूचुदत्‌

ครั้นทุรโยธน์เห็นเหล่าวีรบุรุษผู้ทรงคันศรใหญ่เหล่านั้นกระหายจะกระทำการอันโหดร้าย ก็เร่งเร้าและสั่งการกองทัพของตนโดยฉับพลัน

Verse 4

यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं नराधिपा: । वारयध्वं यथायोगं पाण्डवानामनीकिनीम्‌,“नरेश्वरो! तुम सब लोग अपनी शक्ति, उत्साह और बलके अनुसार यथोचित उपायद्वारा पाण्डवोंकी सेनाको रोको”

สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชาทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงตามกำลัง ตามความฮึกเหิม และตามวีรภาพของตน ใช้วิธีอันสมควรสกัดกั้นกองทัพแห่งปาณฑพเถิด”

Verse 5

ततो दुर्मर्षणो भीममभ्यगच्छत्‌ सुतस्तव । आराद्‌ दृष्टवा किरन्‌ बाणैर्जिघ्क्षुस्तस्य जीवितम्‌

สัญชัยกล่าวว่า “แล้วโอรสของท่าน คือทุรมรษณะ เห็นภีมอยู่ใกล้ จึงรุดเข้าไป โปรยฝนศรหมาย夺ชีวิตของเขา”

Verse 6

त॑ं बाणैरवतस्तार क्रुद्धो मृत्युरिवाहवे । तं च भीमो5तुदद्‌ बाणैस्तदा55सीत्‌ तुमुलं महत्‌

สัญชัยกล่าวว่า “เขาเดือดดาลดุจความตายบนสมรภูมิ โปรยฝนศรปกคลุมภีมเสียสิ้น ภีมก็โต้กลับด้วยศรของตน กระหน่ำตีอย่างหนัก ครั้นแล้วศึกอันใหญ่หลวงน่าสะพรึงก็อุบัติขึ้นระหว่างทั้งสอง”

Verse 7

त ईश्वरसमादिष्टा: प्राज्ञा: शूरा: प्रहारिण: । राज्यं मृत्युभयं त्यक्त्वा प्रत्यतिष्ठन्‌ परान्‌ युधि

สัญชัยกล่าวว่า “ครั้นได้รับพระบัญชาจากเจ้านายคือทุรโยธน์ เหล่านักรบผู้ฉลาด กล้าหาญ และชำนาญการประหาร ก็ละทิ้งทั้งความใฝ่ในราชสมบัติและความหวาดกลัวความตาย ยืนหยัดเผชิญหน้าศัตรูในสนามรบ”

Verse 8

कृतवर्मा शिने: पौत्रं द्रोणं प्रेप्सुं विशाम्पते । पर्यवारयदायान्तं शूरं समरशोभिनम्‌

สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่เจ้าแห่งปวงชน กฤตวรมะได้สกัดสาตยกี หลานแห่งศินี ผู้เป็นวีรบุรุษงามสง่าในศึก ซึ่งกำลังรุดหน้าเพื่อจับกุมทโรวณะ”

Verse 9

त॑ शैनेय: शख्रातै: क्रुद्ध: क़ुद्धमवारयत्‌ । कृतवर्मा च शैनेयं मत्तो मत्तमिव द्विपम्‌

ครั้งนั้น ไศเนยะผู้เดือดดาลเพราะห่าลูกศร ได้ขวางศัตรูที่พุ่งเข้ามาด้วยโทสะของตน และกฤตวรมาก็คลุ้มคลั่งด้วยศึก เข้าประจันหน้าไศเนยะ—ดุจช้างเมามันเผชิญช้างเมามันอีกเชือกหนึ่ง

Verse 10

तब क्रोधमें भरे हुए सात्यकिने कुपित हुए कृतवर्माको अपने बाणसमूहोंद्वारा आगे बढ़नेसे रोका और कृतवर्माने सात्यकिको। ठीक उसी तरह, जैसे एक मतवाला हाथी दूसरे मतवाले गजराजको रोक देता है ।।

ครั้นแล้ว สาตยกีผู้เปี่ยมด้วยโทสะ ได้สกัดกฤตวรมาด้วยห่าลูกศร; และกฤตวรมาก็สกัดสาตยกีเช่นกัน—ดุจช้างเมามันขวางช้างเมามันผู้ยิ่งใหญ่ไว้. ขณะเดียวกัน ชยทรถะ กษัตริย์แห่งสินธุ ผู้ถือคันศรอันน่ากลัว ได้พยายามยิงศรคมกริบเพื่อหยุดกษัตรวรมะ นายธนูผู้ยิ่งใหญ่ ที่รุกคืบไปยังท่านโทรณะ

Verse 11

क्षत्रवर्मा सिन्धुपतेश्छित्त्वा केतनकार्मुके । नाराचैर्दशभि: क्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत्‌

แล้วกษัตรวรมะผู้เดือดดาล ได้ฟันธงและคันศรของชยทรถะ กษัตริย์แห่งสินธุให้ขาด และยิงศรนาราจะสิบดอก กระทบมรรมหรือจุดสำคัญทั่วร่างของเขา

Verse 12

अथान्यद्‌ धनुरादाय सैन्धव: कृतहस्तवत्‌ । विव्याध क्षत्रवर्माणं रणे सर्वायसै: शरै:

ครั้นแล้ว ชยทรถะแห่งสินธุหยิบคันศรอีกเล่มหนึ่งขึ้นมา และด้วยฝีมือดุจนายธนูผู้ชำนาญ ได้ยิงศรที่ทำด้วยเหล็กล้วนในสนามรบ จนกษัตรวรมะบาดเจ็บ

Verse 13

युयुत्सुं पाण्डवार्थाय यतमानं महारथम्‌ | सुबाहुर्भारतं शूरं यत्तो द्रोणादवारयत्‌

สุบาหุ วีรชนแห่งวงศ์ภารตะ ได้พยายามสกัดยยุทสุ มหารถผู้มุ่งทำเพื่อฝ่ายปาณฑพ ไม่ให้รุกเข้าไปถึงท่านโทรณะ

Verse 14

पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरके हितके लिये प्रयत्न करनेवाले भरतवंशी महारथी शूरवीर युयुत्सुको सुबाहुने प्रयत्नपूर्वक द्रोणाचार्यकी ओर आनेसे रोक दिया ।।

สัญชัยกล่าวว่า— ด้วยมุ่งประโยชน์แก่ยุธิษฐิระ บุตรแห่งปาณฑุ วีรมหารถีแห่งวงศ์ภารตะนามยุยุทสุได้คอยสกัดสุพาหุซึ่งกำลังรุกเข้าหาท่านโทรณาจารย์อย่างระมัดระวัง สุพาหุผู้มีกำลังดุจคทาเหล็กยิงธนูและศรไม่ขาดสาย แต่ยุยุทสุใช้ศรคมดุจมีดโกนสองดอก สีขาวและสีเหลือง ตัดแขนทั้งสองของเขาขาดลง

Verse 15

तब युयुत्सुने प्रहार करते हुए सुबाहुकी परिघके समान मोटी एवं धनुष-बाणोंसे युक्त दोनों भुजाओंको अपने तीखे और पानीदार दो छूरोंद्वारा काट गिराया ।।

แล้วเมื่อยังคงเข้าฟันฝ่า ยุยุทสุใช้ศรคมสองดอกตัดแขนทั้งสองของสุพาหุซึ่งหนาดุจคทาและยังถือคันธนูกับศรอยู่ให้ร่วงลง ครั้นแล้ว ศัลยะราชาแห่งมทระได้สกัดกั้นพระยุธิษฐิระ ผู้เป็นยอดแห่งปาณฑพและทรงตั้งมั่นในธรรม ดุจฝั่งหาดขวางกั้นมหาสมุทรที่ปั่นป่วน

Verse 16

तं धर्मराजो बहुभिम्मर्मभिद्धिरवाकिरत्‌ । मद्रेशस्तं चतुःषष्ट्या शरैरविद्ध्वानदद्‌ भूशम्‌

ธรรมราชยุธิษฐิระโปรยศรมากมายที่เจาะจุดสำคัญใส่ศัลยะ ครั้นแล้วศัลยะเจ้าแห่งมทระก็สวนกลับ แทงยุธิษฐิระด้วยศรหกสิบสี่ดอก และคำรามกึกก้อง

Verse 17

तस्य नानदत: केतुमुच्चकर्त च कार्मुकम्‌ । क्षुराभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्तत उच्चुक्रुशुर्जना:

ขณะศัลยะกำลังกู่ก้อง ยุธิษฐิระผู้เป็นพี่ใหญ่แห่งปาณฑพใช้ศรคมสองดอกตัดธงชัยและฟันคันธนูของเขาขาด ครั้นเห็นดังนั้น เหล่านักรบและผู้ชมต่างโห่ร้องด้วยความยินดี

Verse 18

तथैव राजा बाह्लीको राजान द्रुपदं शरै: । आद्रवन्तं सहानीक: सहानीकं न्‍्यवारयत्‌,इसी प्रकार अपनी सेनासहित राजा बाह्लीकने सैनिकोंके साथ धावा करते हुए राजा द्रपदको अपने बाणोंद्वारा रोक दिया

ในทำนองเดียวกัน พระเจ้าพาหลีกะยกกองกำลังของตนรุกไป และใช้ศรสกัดพระเจ้าทรุปทะซึ่งกำลังพุ่งเข้ามาพร้อมกองทัพให้หยุดชะงัก

Verse 19

तद्‌ युद्धमभवद्‌ घोरं वृद्धयो: सहसेनयो: । यथा महायूथपयोर्दििपयो: सम्प्रभिन्नयो:

สัญชัยกล่าวว่า—บัดนั้น ศึกอันน่าสะพรึงได้อุบัติขึ้นระหว่างผู้นำชราทั้งสองพร้อมด้วยกองทัพของตน ดุจช้างจ่าฝูงใหญ่สองเชือกที่กำลังคลุ้มคลั่งเข้าปะทะกัน

Verse 20

जैसे मदकी धारा बहानेवाले दो विशाल गजयूथपतियोंमें लड़ाई होती है, उसी प्रकार सेनासहित उन दोनों वृद्ध नरेशोंमें बड़ा भयंकर युद्ध होने लगा ।।

สัญชัยกล่าวว่า—วินทะและอนุวินทะแห่งอวันตีพุ่งเข้าหาพระวิราฏ กษัตริย์แห่งมัตสยะ พร้อมด้วยไพร่พลและกระบวนทัพ ดุจครั้งบรรพกาลที่พระอินทร์และพระอัคนีเข้าประทุษร้ายพระพลี

Verse 21

अवन्तीके राजकुमार विन्द और अनुविन्दने अपनी सेनाओंको साथ लेकर विशाल वाहिनीसहित मत्स्यराज विराटपर उसी प्रकार धावा किया, जैसे पूर्वकालमें अग्नि और इन्द्रने राजा बलिपर आक्रमण किया था ।।

สัญชัยกล่าวว่า—เจ้าชายแห่งอวันตีคือวินทะและอนุวินทะ รวบรวมไพร่พลของตนพร้อมกองทัพใหญ่ แล้วพุ่งเข้าประทุษร้ายพระวิราฏ กษัตริย์แห่งมัตสยะ ดุจครั้งโบราณที่พระอัคนีและพระอินทร์เข้าตีพระพลี ครั้นแล้วศึกอันดุเดือดประหนึ่งสงครามเทวะกับอสูรก็ปะทุขึ้น ระหว่างนักรบมัตสยะกับนักรบเคกยะ; ม้า รถศึก และช้าง ต่างเข้าประจัญบานกันโดยไร้ความหวาดหวั่น

Verse 22

नाकुलिं तु शतानीकं भूतकर्मा सभापति: । अस्यन्तमिषुजालानि यान्तं द्रोणादवारयत्‌

สัญชัยกล่าวว่า—ศตานีกะแห่งสายของนกุล ก้าวรุกไปพร้อมโปรยลูกศรเป็นดุจข่าย แต่ภูตกัรมะ ผู้เป็นประธานแห่งสภา ได้สกัดไว้ มิให้เข้าถึงท่านโทรณะ

Verse 23

नकुलका पुत्र शतानीक बाण-समूहोंकी वर्षा करता हुआ द्रोणाचार्यकी ओर बढ़ रहा था। उस समय भूतकर्मा सभापतिने उसे द्रोणकी ओर आनेसे रोक दिया ।।

สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นแล้ว บุตรแห่งนกุลได้ยิงศรภัลละอันลับคมสามดอก ในสนามรบตัดแขนทั้งสองพร้อมศีรษะของภูตกัรมะให้ขาดสะบั้น

Verse 24

सुतसोम॑ तु विक्रान्तमायान्तं तं शरौधिणम्‌ । द्रोणायाभिमुखं वीर॑ विविंशतिरवारयत्‌,पराक्रमी वीर सुतसोम बाण-समूहोंकी बौछार करता हुआ द्रोणाचार्यके सम्मुख आ रहा था। उसे विविंशतिने रोक दिया

สัญชัยกล่าวว่า—สุทโสมนักรบผู้กล้าหาญ โปรยห่าลูกศรกรูเข้ามุ่งตรงสู่ท่านโทรณะ แต่ถูกวีรบุรุษวิวิงศติขวางไว้และหยุดยั้งลง

Verse 25

सुतसोमस्तु संक्रुद्ध: स्वपितृव्यमजिद्दागै: । विविंशतिं शरैर्भित्त्वा नाभ्यवर्तत दंशित:

สัญชัยกล่าวว่า—สุทโสมโกรธเกรี้ยวถึงที่สุด จึงยิงลูกศรพุ่งตรงเจาะทะลวงวิวิงศติผู้เป็นอาของตน; แล้วสวมเกราะมั่นคงดุจนักรบแท้ มิได้ถอยจากสนามรบ

Verse 26

अथ भीमरथ: शाल्वमाशुगैरायसै: शितै: । षड्भि: साश्चव॒नियन्तारमनयद्‌ यमसादनम्‌

สัญชัยกล่าวว่า—แล้วภีมรถก็ยิงศัลวะด้วยลูกศรเหล็กคมกริบอันรวดเร็วหกดอก สังหารเขาพร้อมสารถีผู้กุมบังเหียนม้า ส่งไปสู่แดนพระยม

Verse 27

तदनन्तर भीमरथने छः: तीखे लोहमय शीघ्रगामी बाणोंद्वारा सारथिसहित शाल्वको यमलोक पहुँचा दिया ।।

สัญชัยกล่าวว่า—ต่อจากนั้น ภีมรถยิงลูกศรเหล็กคมกริบอันรวดเร็วหกดอก สังหารศาลวกะพร้อมสารถี ส่งไปยังแดนพระยม ครั้นแล้ว ข้าแต่มหาราช หลานของพระองค์คือศรุตกรรมากำลังรุดหน้ามาด้วยม้าสีดุจขนยูง แต่ถูกไจตรเสนี บุตรแห่งจิตรเสนะ ขวางไว้

Verse 28

तौ पौत्रौ तव दुर्धर्षो परस्परवधैषिणौ । पितृणामर्थसिद्धयर्थ चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्‌,आपके दोनों दुर्जय पौत्र एक-दूसरेके वधकी इच्छा रखकर अपने पितृगणोंका मनोरथ सिद्ध करनेके लिये अच्छी तरह युद्ध करने लगे

สัญชัยกล่าวว่า—หลานทั้งสองของพระองค์ผู้ยากจะปราบ ต่างมุ่งหมายจะสังหารกันและกัน เพื่อให้ความประสงค์ของบิดาทั้งหลายสำเร็จ จึงเข้าประจัญบานกันอย่างดุเดือดและสง่างามยิ่ง

Verse 29

तिष्ठन्तमग्रे तं दृष्टवा प्रतिविन्ध्यं महाहवे । द्रौणिर्मानं पितुः कुर्वन्‌ मार्गणै: समवारयत्‌

สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นเห็นประติวินธยะยืนมั่นอยู่แนวหน้าในมหาสงคราม อัศวัตถามัน โอรสแห่งโทรณะ ผู้มุ่งธำรงเกียรติแห่งบิดา ก็สกัดเขาด้วยห่าธนู

Verse 30

त॑ क्रुद्धें प्रतिविव्याथ प्रतिविन्ध्य: शितै: शरै: । सिंहलाड्गूललक्ष्माणं पितुरर्थे व्यवस्थितम्‌

ประติวินธยะก็ยิงอัศวัตถามันผู้เดือดดาล—ผู้ยืนหยัดเพื่อกิจของบิดา และมีธงเครื่องหมายหางสิงห์—ด้วยศรอันคมกริบจนทะลุร่าง

Verse 31

प्रवपन्निव बीजानि बीजकाले नरर्षभ । द्रौणायनिद्रौपदेयं शरवर्षैरवाकिरत्‌,नरश्रेष्ठ! तब द्रोणपुत्र भी द्रौपदीकुमार प्रतिविन्ध्यपर बाणोंकी वर्षा करने लगा, मानो किसान बीज बोनेके समयपर खेतमें बीज डाल रहा हो

สัญชัยกล่าวว่า—“โอ้ยอดบุรุษ ดุจเมล็ดพันธุ์ที่โปรยในกาลหว่านไถ ฉันใด โอรสแห่งโทรณะก็สาดห่าศรใส่โอรสแห่งเทราปที คือประติวินธยะ ฉันนั้น”

Verse 32

आर्जुनिं श्रुतकीर्ति तु द्रौपदेयं महारथम्‌ । द्रोणायाभिमुखं यान्तं दौःशासनिरवारयत्‌

ศรุตกีรติ โอรสแห่งอรชุน ผู้เป็นดรौปเทยะและมหารถี กำลังรุดตรงไปยังโทรณะ; แต่บุตรแห่งทุหศาสนะได้เข้าขวางและสกัดไว้

Verse 33

तदनन्तर अर्जुनपुत्र द्रौपदीकुमार महारथी श्रुतकीर्तिको द्रोणाचार्यके सामने जाते देख दुःशासनके पुत्रने रोका ।।

ครั้นแล้ว การ์ษณิ (ศรุตกีรติ) ผู้มีเดชดุจพระกฤษณะ ใช้ศรหัวกว้างอันคมกล้าสามดอก ตัดคันธนู ธงชัย และสารถีของศัตรูให้ขาด แล้วรุดไปถึงเฉพาะหน้าโทรณะ

Verse 34

यस्तु शूरतमो राजन्नुभयो: सेनयोर्मत: । त॑ पटच्चरहन्तारं लक्ष्मण: समवारयत्‌

สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา นักรบผู้ถูกยกย่องว่าองอาจที่สุดในทั้งสองกองทัพนั้น—ผู้สังหารปตัญจระ—ถูกลักษมณะเข้าประจันหน้าและสกัดไว้

Verse 35

राजन! जो दोनों सेनाओंमें सबसे अधिक शूरवीर माना जाता था, डाकू और लुटेरोंको मारनेवाले उस समुद्री प्रान्तोंके अधिपतिको दुर्योधनपुत्र लक्ष्मणने रोका ।।

สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา ลักษมณะโอรสทุรโยธนะได้สกัดเจ้าแห่งแคว้นชายฝั่งผู้นั้น—ผู้ถูกยกย่องว่าเป็นยอดวีรบุรุษในทั้งสองกองทัพ และเลื่องชื่อว่าเป็นผู้ปราบโจรผู้ร้ายและผู้ปล้นสะดม. แล้ว โอ้ภารตะ เขาตัดคันศรของลักษมณะและเครื่องหมายบนธงให้ขาด ก่อนโปรยปรายธนูเป็นตาข่ายใส่ลักษมณะ; และด้วยการนั้นเขาก็ส่องประกายรุ่งโรจน์ในสนามรบ

Verse 36

विकर्णस्तु महाप्राज्ञो याज्ञसेनिं शिखण्डिनम्‌ । पर्यवारयदायान्तं युवानं समरे युवा

สัญชัยกล่าวว่า—วิกรรณะผู้เฉลียวฉลาดยิ่ง ซึ่งเป็นนักรบหนุ่มเอง ได้ออกไปสกัดศิขัณฑิน บุตรแห่งยาชญเสนะ ผู้กำลังรุกเข้ามาในศึก

Verse 37

परम बुद्धिमान्‌ नवयुवक विकर्णने युवावस्थासे सम्पन्न ट्रपदकुमार शिखण्डीको युद्धमें आगे बढ़नेसे रोका ।।

สัญชัยกล่าวว่า—แล้ว ยาชญเสนี (ศิขัณฑี) ก็คลุมวิกรรณะด้วยตาข่ายแห่งศร แต่โอรสผู้ทรงพลังของท่านสะบัดสลัดและสลายตาข่ายลูกศรนั้น แล้วปรากฏเด่นผ่องในสนามรบ

Verse 38

अड्ढदो$भिमुखं वीरमुत्तमौजसमाहवे । द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरौघेण न्यवारयत्‌,अंगदने वीर उत्तमौजाको अपने और द्रोणाचार्यके सामने आते देख युद्धस्थलमें अपने बाणसमुदायकी वर्षासे रोक दिया

สัญชัยกล่าวว่า—ท่ามกลางศึก วีรบุรุษอุตตมอุชะเห็นอัฑฒโทพุ่งเข้ามาตรงหน้าและมุ่งตรงไปยังท่านโทรณะ จึงสกัดการรุกนั้นด้วยห่าศรอันหนาแน่น

Verse 39

स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयो: पुरुषसिंहयो: । सैनिकानां च सर्वेषां तयोश्ष प्रीतिवर्धन:,उन दोनों पुरुषसिंहोंमें बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया। वह संग्राम समस्त सैनिकोंकी तथा उन दोनोंकी भी प्रसन्नताको बढ़ा रहा था

Sañjaya said: A fierce and tumultuous clash erupted between those two lion-like heroes. That battle heightened the ardor and exhilaration of all the soldiers—and of the two champions themselves—revealing how, in the heat of war, prowess and the taste for victory can swell even as destruction spreads.

Verse 40

दुर्मुखस्तु महेष्वासो वीरं पुरुजितं बली । द्रोणायाभिमुखं यान्तं वत्सदन्तैरवारयत्‌,महाधनुर्धर बलवान्‌ दुर्मुखने द्रोणाचार्यके सामने जाते हुए वीर पुरुजित॒को वत्सदन्तोंके प्रहारद्वारा रोक दिया

Sañjaya said: The mighty archer Durmukha, a powerful warrior, checked the hero Purujit as he advanced straight toward Droṇa, stopping him with blows from his weapon called Vatsadanta. The scene underscores how, in the press of battle, loyalty to one’s commander and the duty to obstruct an onrushing foe become decisive acts—yet they also tighten the tragic web of violence that consumes valor on both sides.

Verse 41

स दुर्मुखं भ्रुवोर्मध्ये नाराचेना भ्यताडयत्‌ । तस्य तद्‌ विबभौ वकक्‍त्रं सनालमिव पड़कजम्‌

Sañjaya said: He struck Durmukha with a nārāca arrow right between the eyebrows. At that blow, Durmukha’s face shone forth—like a lotus with its stalk—an image that heightens the grim irony of beauty appearing in the very moment of violent wounding on the battlefield.

Verse 42

तब पुरुजितने एक नाराचद्वारा दुर्मुखपर उसकी दोनों भौंहोंके मध्यभागमें प्रहार किया। उस समय दुर्मुखका मुख मृणालयुक्त कमलके समान सुशोभित हुआ ।।

Sañjaya said: Then Purujit struck Durmukha with a single nārāca arrow right between the two eyebrows. At that moment Durmukha’s face appeared like a lotus adorned with pale stalk-fibres—an image that grimly contrasts beauty with the violence of war. Meanwhile Karṇa, seeing the five Kekaya princes—brothers bearing crimson banners—advancing toward Droṇa, checked their advance by showering them with arrows. The passage underscores how, in the frenzy of battle, martial skill and poetic imagery coexist, while warriors act from loyalty to their commanders and factions rather than from personal enmity alone.

Verse 43

ते चैनं भृशसंतप्ता: शरवर्षरवाकिरन्‌ । स च तांश्छादयामास शरजालै: पुन: पुन:,तब वे अत्यन्त संतप्त हो कर्णपर बाणोंकी झड़ी लगाने लगे और कर्णने भी अपने बाणोंके समूहसे उन्हें बार-बार आच्छादित कर दिया

Sañjaya said: Then, tormented exceedingly, they poured upon him a roaring rain of arrows. And he, in turn, again and again covered them over with dense nets of shafts—answering their fury with relentless martial skill amid the moral darkness of war.

Verse 44

नैव कर्णो न ते पञ्च ददृशुर्बाणसंवृता: । साश्व॒सूतध्वजरथा: परस्परशराचिता:

สัญชัยกล่าวว่า—ทั้งกรรณะและเจ้าชายทั้งห้าก็มิอาจแลเห็นได้เลย เพราะถูกสายฝนแห่งศรปกคลุมโดยรอบ. พร้อมด้วยม้า สารถี ธงชัย และรถศึก ทั้งสองฝ่ายถูกศรที่ยิงโต้ตอบกันถมทับจนบดบังจากสายตา.

Verse 45

पुत्रास्ते दुर्जयश्वैव जयश्न विजयश्व ह । नीलकाश्यजयत्सेनांस्त्रयस्त्रीन्‌ प्रत्यवारयन्‌

สัญชัยกล่าวว่า—บุตรของท่านคือ ทุรชัย ชัย และวิชัย พร้อมด้วยนีลกาศยะและชัยตเสนะ ได้ร่วมกันสกัดกั้นนักรบฝ่ายตรงข้ามทั้งสามไว้.

Verse 46

राजन्‌! आपके तीन पुत्र दुर्जय, जय और विजयने नील, काश्य तथा जयत्सेन--इन तीनोंको रोक दिया ।।

สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา บุตรทั้งสามของพระองค์คือ ทุรชัย ชัย และวิชัย ได้สกัดกั้นนีละ กาศยะ และชัยตเสนะไว้. แล้วศึกอันน่าสะพรึงก็ปะทุขึ้น เพิ่มความตื่นเต้นแก่ผู้ชม—ดุจสิงห์ เสือ และเสือดาวเข้าปะทะหมี ควาย และโคพยศในพงไพร.

Verse 47

क्षेमधूर्तिबृहन्तौ तु भ्रातरौ सात्वतं युधि । द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरैस्तीक्ष्णैस्ततक्षतु:

สัญชัยกล่าวว่า—ในสนามรบ พี่น้องสองคนคือ เกษมธูรติ และพฤหันต์ ได้ยิงศรคมกริบใส่สาตยกี ขณะเขารุกหน้าไปเผชิญท่านโทรณะ.

Verse 48

तयोस्तस्य च तद्‌ युद्धमत्यद्भुतमिवाभवत्‌ । सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने

สัญชัยกล่าวว่า—ศึกระหว่างคนทั้งสองกับวีรบุรุษผู้นั้นดูน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก—ดุจสิงห์ในพงไพรเผชิญช้างเอกสองเชือกที่กำลังตกมัน.

Verse 49

जैसे वनमें दो मदस्रावी गजराजोंके साथ एक सिंहका युद्ध हो रहा हो, उसी प्रकार उन दोनों भाइयों तथा सात्यकिका युद्ध अत्यन्त अद्भुत-सा हो रहा था ।।

สัญชัยกล่าวว่า—ดุจในพงไพร สิงห์เพียงตัวเดียวเข้าประจัญบานกับช้างเจ้าป่าทั้งสองที่กำลังคุ้มคลั่งด้วยฤทธิ์เมามัน ฉันใด การรบระหว่างพี่น้องทั้งสองกับสาตยกีก็ฉันนั้น น่าอัศจรรย์ยิ่งนักให้ได้เห็น ครั้นแล้วกษัตริย์แห่งเจดีผู้เดือดดาลก็โปรยฝนศรสกัดกั้นพระเจ้าอัมพัษฐะผู้ยินดีในศึก มิให้เข้าไปถึงท่านโทรณะ

Verse 50

ततोअसम्बष्ठोडस्थिभेदिन्या निरभिद्यच्छलाकया । स त्यक्त्वा सशरं चापं रथाद्‌ भूमिमुपागमत्‌

แล้วอัมพัษฐะก็ใช้ศลาคาอันแหลมคมถึงกับแตกกระดูกแทงทะลุกษัตริย์แห่งเจดี ครั้นถูกแทง พระองค์ก็ปล่อยคันศรพร้อมลูกศรหลุดจากพระหัตถ์ และตกจากรถศึกลงสู่พื้นดิน

Verse 51

वार्थक्षेमिं तु वा्ष्णेयं कृप: शारद्वत: शरै: । अक्षुद्र: क्षुद्रकैदोणात्‌ क्रुद्धसबज-्पजमवारयत्‌

ครั้นนั้น กฤปะ ศารทวตะ ผู้แน่วแน่ไม่หวั่นไหว ก็ยิงศรเป็นห่าฝนสกัดวารถกษেমิแห่งวงศ์วฤษณิ ผู้กำลังพุ่งเข้ามาด้วยโทสะ มิให้เข้าไปถึงท่านโทรณะ

Verse 52

युध्यन्तौ कृपवार्ष्णेयौ येडपश्यंश्रित्रयोधिनौ । ते युद्धासक्तमनसो नानयां बुबुधिरे क्रियाम्‌

กฤปะและวีรบุรุษวารษเณยะต่างประจัญบานกันด้วยอาวุธอย่างพิสดารชำนาญ ผู้ใดได้เห็นทั้งสองรบกัน ใจย่อมถูกดึงดูดติดอยู่กับศึกนั้น จนไม่รู้สึกถึงกิจอื่นใดเลย

Verse 53

सौमदत्तिस्तु राजानं मणिमन्तमतन्द्रितम्‌ । पर्यवारयदायान्तं यशो द्रोणस्य वर्धयन्‌,सोमदत्तकुमार भूरिश्रवाने द्रोणाचार्यका यश बढ़ाते हुए उनपर आक्रमण करनेवाले आलस्यरहित राजा मणिमान्‌को रोक दिया

ฝ่ายบุตรแห่งโสมทัตตะ คือ ภูริศรวัส ผู้ตื่นตัวไม่เผลอไผล ได้สกัดกั้นพระเจ้ามณิมานซึ่งรุกเข้ามาเพื่อโจมตี อันเป็นการเพิ่มพูนเกียรติยศของท่านโทรณะ

Verse 54

स सैमदत्तेस्त्वरितश्रित्रेष्वसनकेतने । पुनः पताकां सूतं च छत्र॑ं चापातयद्‌ रथात्‌,तब उन्होंने तुरंत ही शूरिश्रवाके विचित्र धनुष, ध्वजा-पताका, सारथि और छत्रको रथसे काट गिराया

ครั้งนั้นเขาฟันอย่างฉับไวให้จากรถศึกของไซมทัตติ—ผู้มีคันศรลวดลายวิจิตรและธงมีเครื่องหมายเฉพาะ—ทั้งธงชัย สารถี และฉัตรหลวงร่วงลงจากรถ

Verse 55

अथाप्लुत्य रथात्‌ तूर्ण यूपकेतुरमित्रहा । साश्व॒सूतध्वजरथं तं चकर्त वरासिना

แล้วยูปเกตุ ผู้พิฆาตศัตรู ก็ผุดลุกจากรถอย่างรวดเร็ว กระโจนลงมา และใช้ดาบอันประเสริฐฟันสังหารนักรบนั้น—พร้อมม้า สารถี ธง และรถศึก—ให้ขาดสิ้น

Verse 56

रथं च स्वं समास्थाय धनुरादाय चापरम्‌ | स्वयं यच्छन्‌ हयान्‌ राजन्‌ व्यधमत्‌ पाण्डवीं चमूम्‌

ข้าแต่พระราชา! ครั้นแล้วภูริศรวาได้ขึ้นรถศึกของตนเอง หยิบคันศรอีกคันหนึ่ง และขณะควบคุมม้าด้วยตนเอง ก็เริ่มระดมยิงทำลายกองทัพปาณฑพ

Verse 57

पाण्ड्यमिन्द्रमिवायान्तमसुरान्‌ प्रति दुर्जयम्‌ । समर्थ: सायकौचैन वृषसेनो न्‍्यवारयत्‌

ดุจพระอินทร์ยกเข้าประจัญอสูร ฉันใด ปาณฑยะผู้ยากจะพิชิตก็พุ่งเข้ามาฉันนั้น; แต่ฤษเสนะผู้ชำนาญได้สกัดไว้ด้วยห่าลูกศรอันหนาแน่น

Verse 58

गदापरिघनिस्त्रिंशपट्टिशायोघनोपलै: । कडड्रैर्भुशुण्डीभि: प्रासैस्तोमरसायकै:

ครั้นแล้วฆโฏตกจะใช้กระบอง เหล็กท่อน ดาบ ขวานศึก ค้อนเหล็กหนัก ก้อนหิน ไม้ตะบอง อาวุธภูศุณฑี หอก หลาวโทมร และลูกศรต่าง ๆ ทั้งขว้างทั้งฟาด กระหน่ำให้กองทัพเการพเดือดร้อน เขาทำลายอวัยวะศัตรู ทลายกระบวนทัพ ฆ่าและขับไล่ให้แตกพ่าย แผ่ความหวาดผวาไปทั่วทั้งกองทัพ แล้วรุดหน้าไป ณ ที่นั้นด้วยหมายจะจับท่านโทรณาจารย์

Verse 59

मुसलैर्मुद्गरैश्वक्रैर्भिन्दिपालपर श्वथै: । पांसुवाताग्निसलिलैर्भस्मलोष्ठतृणद्रुमै:

Sañjaya said: With clubs and mallets, with discus-weapons, with bhindipālas and battle-axes; with dust, wind, fire, and water; and with ashes, clods of earth, blades of grass, and even trees—Ghaṭotkaca tormented the Kaurava host. Shattering the limbs of his foes and throwing the army into panic, he advanced there with the intent to seize Droṇācārya.

Verse 60

आतुदन्‌ प्ररुजन्‌ भज्जन्‌ निध्नन्‌ विद्रावयन्‌ क्षिपन्‌ | सेनां विभीषयन्नायाद्‌ द्रौणप्रेप्सुर्घटोत्कच:

Sanjaya said: Ghaṭotkaca advanced, intent on seizing Droṇa’s son. Striking, crushing, shattering, killing, routing, and hurling men about, he spread terror through the army. In the ethical atmosphere of the war, his onrush embodies the escalation of violence—fear as a weapon and force as a means to break the enemy’s will—while remaining bound to the battlefield’s grim code of defeating the opposing host.

Verse 61

तं तु नानाप्रहरणैर्नानायुद्धविशेषणै: । राक्षसं राक्षस: क्रुद्ध: समाजघ्ने हुलम्बुष:

Sañjaya said: Enraged, the rākṣasa Hulambuṣa struck down that rākṣasa with a variety of weapons and diverse modes of combat. The scene underscores the war’s brutal reciprocity—wrath answering wrath—where prowess and rage, rather than restraint, drive the encounter.

Verse 62

उस समय उस राक्षसको क्रोधमें भरे हुए अलम्बुष नामक राक्षसने ही अनेकानेक युद्धोंमें उपयोगी नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी ।।

Sañjaya said: Between those two foremost leaders of the rākṣasa hosts, a battle arose of the same kind as the famed combat of old between Śambara the asura and Indra, the king of the gods—fierce, evenly matched, and driven by wrath and prowess amid the moral darkness of war.

Verse 63

(भारद्वाजस्तु सेनानयं धृष्टद्युम्नं महारथम्‌ । तमेव राजन्नायान्तमतिक्रम्य परान्‌ रिपून्‌ ।।

Sañjaya said: O King, Bhāradvāja’s son (Droṇa) saw the great chariot-warrior Dhṛṣṭadyumna—having overleapt other foes—coming straight toward him with ministers and attendants, showering the enemy host with a vast net of arrows. Then Droṇa himself advanced and checked him. Likewise, O King, many other rulers—too numerous to name—engaged their opponents, each according to his means and strength. Horses met horses, elephants met elephants, foot-soldiers met foot-soldiers, and great chariot-fighters met great chariot-fighters. There, the best of men, locked together, performed deeds deemed fitting for the noble—acts in keeping with their lineage and valor. Thus, in that dense and dreadful clash between your forces and the Pāṇḍavas’, hundreds of paired combats arose among chariots, elephants, horses, and infantry; may it be well with you.

Verse 64

नैतादृशो दृष्टपूर्व: संग्रामो नैव च श्रुतः । द्रोणस्याभावभावे तु प्रसक्तानां यथाभवत्‌

สัญชัยกล่าวว่า “ศึกเช่นนี้ไม่เคยปรากฏให้เห็นมาก่อน แม้แต่ได้ยินก็ไม่เคยมี เมื่อการมีอยู่หรือการไร้เงาของท่านโทรณาจารย์กลายเป็นปัจจัยชี้ขาด เหล่านักรบปาณฑพและเการพที่ทุ่มเทเพื่อสังหารหรือพิทักษ์ท่าน จึงเข้าประจัญบานกันอย่างไม่เคยมีมาก่อน”

Verse 65

इदं घोरमिदं चित्रमिदं रौद्रमिति प्रभो । तत्र युद्धान्यदृश्यन्त प्रततानि बहूनि च

สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่องค์เจ้า ที่นั่นปรากฏศึกย่อยมากมายแผ่ขยายไปทั่วทุกทิศ ผู้คนที่ได้เห็นต่างอุทานซ้ำแล้วซ้ำเล่า—‘นี่ช่างน่าสยดสยอง! นี่ช่างน่าพิศวง! นี่ช่างดุร้ายและชุ่มด้วยโลหิต!’”