Adhyaya 18
द्रोणपर्व — अध्याय १८: संशप्तकगणयुद्धे अर्जुनस्यास्त्रप्रयोगः (Drona Parva, Chapter 18: Arjuna’s astra-deployment against the Saṃśaptakas)
Upa-parva: Saṃśaptaka-nivṛtti (Episode of the Saṃśaptakas’ renewed engagement against Arjuna)
Sañjaya reports that, seeing the Saṃśaptaka groups return to the engagement, Arjuna addresses Vāsudeva (Kṛṣṇa) and orders a direct advance, expressing that the opponents do not intend to leave the field alive. Kṛṣṇa, affirming Arjuna, drives the chariot with exceptional agility, described through aerial and divine-chariot similes. The Saṃśaptakas mass their missile-fire to cover Arjuna and Kṛṣṇa, rendering them momentarily indistinct. Arjuna intensifies his effort, signals resolve with the Devadatta conch, and deploys the Tvāṣṭra astra, producing multiple forms that confuse the adversaries into striking one another. When a dense arrow-storm again obscures the chariot, Kṛṣṇa shows human fatigue and calls out for Arjuna; Arjuna responds by using the Vāyavya astra to disperse the missile-cloud like wind scattering dry leaves. He then conducts systematic reduction of enemy forces—severing standards, breaking chariots, and disabling elephants and cavalry—until the field is described as dust-stilled by blood and strewn with bodies. The chapter closes by noting that during this interval, Droṇa, with a formed array, advances toward Yudhiṣṭhira, indicating the wider strategic consequence of Arjuna’s absorption in the Saṃśaptaka fight.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—तत्पश्चात संशप्तक योद्धा रथों से चन्द्राकार व्यूह रचकर समतल भूमि पर प्रसन्नतापूर्वक डट जाते हैं, मानो आज ही अर्जुन को बाँध लेने का व्रत पूरा करेंगे। → किरिटधारी अर्जुन को आते देख त्रिगर्त-वीर हर्ष से उछल पड़ते हैं; उनकी गर्जना दिशाओं और आकाश को भर देती है। कृष्ण (देवकीनन्दन) के सामने वे अर्जुन को लक्ष्य कर उन्मत्त उत्साह दिखाते हैं—मृत्यु को ही निवृत्ति मानकर। → संशप्तक एक-एक कर अर्जुन पर बाण-वर्षा करते हैं; प्रत्युत्तर में पार्थ उन्हें द्विगुण वेग से बेधते हैं। सुबाहु लोहे-से कठोर तीस शरों से अर्जुन के किरीट पर प्रहार करता है—क्षण भर को युद्ध का केन्द्र स्वयं ‘किरिट’ बन जाता है, और दोनों पक्षों की दृष्टि वहीं टिक जाती है। → अर्जुन के संनतपर्व (कठोर, तीक्ष्ण) बाणों से संशप्तक दल तितर-बितर होने लगता है; वे भयभीत मृग-गणों की भाँति इधर-उधर भागते हैं। फिर भी सुशर्मा उन्हें लज्जा और लोक-अपवाद का भय दिखाकर लौटने को उकसाता है; वीर शंख बजाकर परस्पर उत्साह बढ़ाते हैं और पुनः पलट आते हैं। → संशप्तक और ‘नारायण’ नाम से पुकारे गए गोपाल-योद्धा मृत्यु को ही व्रत मानकर फिर से अर्जुन पर टूट पड़ते हैं—अगले क्षणों में यह प्रतिज्ञा-युद्ध किसका अंत लिखेगा, यही अनिश्चितता छा जाती है।
Shlokas
Verse 1
संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर संशप्तक योद्धा रथोंद्वारा ही सेनाका चन्द्राकार व्यूह बनाकर समतल प्रदेशमें प्रसन्नतापूर्वक खड़े हो गये
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ครั้นแล้วเหล่านักรบสํศัปตกะได้จัดกองทัพด้วยรถศึกให้เป็นกระบวนรูปพระจันทร์เสี้ยว แล้วเข้าประจำที่บนพื้นราบด้วยใจฮึกเหิมยินดี”
Verse 2
ते किरीटिनमायान्तं दृष्टवा हर्षेण मारिष । उदक्रोशन् नरव्याप्रा: शब्देन महता तदा
โอ้ท่านผู้เจริญ ครั้นเหล่านักรบผู้ดุจพยัคฆ์เห็นวีรบุรุษผู้สวมมงกุฎเกี้ยว (คิรีฏิน) กำลังเข้ามา ก็ปลาบปลื้มยินดี และในบัดนั้นได้เปล่งเสียงโห่ร้องกึกก้องยิ่งนัก
Verse 3
आर्य! किरीटधारी अर्जुनको आते देख पुरुषसिंह संशप्तक हर्षपूर्वक बड़े जोर-जोरसे गर्जना करने लगे ।। स शब्द: प्रदिश: सर्वा दिश: खं च समावृणोत् । आवृतत्वाच्च लोकस्य नासीतू तत्र प्रतिस्वन:
ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อเหล่าสํศัปตกะผู้เป็นดุจราชสีห์ในหมู่มนุษย์เห็นอรชุนผู้สวมคิรีฏะกำลังเข้ามา ก็เปล่งคำรามซ้ำแล้วซ้ำเล่าด้วยความปลื้มปีติ เสียงกึกก้องนั้นแผ่คลุมทั่วทุกทิศ ทิศระหว่าง และแม้ท้องฟ้า ครั้นโลกทั้งปวงประหนึ่งถูกห่อหุ้มด้วยเสียงนั้น ที่นั่นจึงไร้เสียงสะท้อนอื่นใดให้ได้ยิน
Verse 4
उस सिंहनादने सम्पूर्ण दिशाओं, विदिशाओं तथा आकाशको व्याप्त कर लिया। इस प्रकार सम्पूर्ण लोक व्याप्त हो जानेसे वहाँ दूसरी कोई प्रतिध्वनि नहीं होती थी ।।
เสียงคำรามดุจราชสีห์นั้นแผ่ซ่านไปทั่วทุกทิศ ทิศระหว่าง และแม้ท้องฟ้า เมื่อโลกทั้งปวงถูกเสียงนั้นครอบคลุม ที่นั่นจึงไม่อาจเกิดเสียงสะท้อนอื่นใดได้ ครั้นธนัญชัย (อรชุน) เห็นพวกเขาล้วนเปี่ยมด้วยความฮึกเหิมยินดี ก็ยิ้มบาง ๆ แล้วกล่าวถ้อยคำนี้แก่กฤษณะผู้เป็นอจฺยุตะ
Verse 5
पश्यैतान् देवकीमातर्मुमूर्षूनद्य संयुगे । ्रातृस्त्रैगर्तकानेवं रोदितव्ये प्रहर्षितान्
โอ้เทวกีนন্দน! โปรดทอดพระเนตรเถิด—พี่น้องชาวตรีคฤตะ นำโดยสุศรมานั้น วันนี้ในสมรภูมิได้เข้าใกล้ความตายแล้ว แทนที่จะคร่ำครวญในยามควร กลับยินดีฮึกเหิมจนกระโดดโลดเต้น
Verse 6
अथवा हर्षकालो<यं त्रैगर्तानामसंशयम् । कुनरैर्दुरवापान् हि लोकान प्राप्स्यन्त्यनुत्तमान्
หรือมิฉะนั้น ย่อมปราศจากข้อสงสัยว่านี่คือกาลแห่งความยินดีของชาวตรีคัรตะ เพราะเมื่อพบความตายในสนามรบแล้ว เขาทั้งหลายจักบรรลุโลกอันสูงสุด ซึ่งยากที่คนต่ำช้าและอธรรมจะเข้าถึงได้
Verse 7
एवमुक्त्वा महाबाहुर्ईषीकेशं ततोड<र्जुन: । आससाद रणे व्यूढां त्रिगर्तानामनीकिनीम्,भगवान् हृषीकेशसे ऐसा कहकर महाबाहु अर्जुनने युद्धमें त्रिगर्तोंकी व्यूहाकार खड़ी हुई सेनापर आक्रमण किया
ครั้นกล่าวดังนั้นแล้ว อรชุนผู้มีพาหุอันเกรียงไกรก็รุดหน้าในสนามรบ เข้าประจัญบานกองทัพตรีคัรตะซึ่งตั้งขบวนเป็นกระบวนยุทธ์อยู่
Verse 8
स देवदत्तमादाय शड्खं हेमपरिष्कृतम् दध्मौ वेगेन महता घोषेणापूरयन् दिश:,उन्होंने सुवर्णजटित देवदत्त नामक शंख लेकर उसकी ध्वनिसे सम्पूर्ण दिशाओंको परिपूर्ण करते हुए उसे बड़े वेगसे बजाया
แล้วเขาก็หยิบสังข์นาม ‘เทวทัต’ อันประดับด้วยทองคำขึ้น เป่าอย่างแรงกล้า จนเสียงกึกก้องแผ่เต็มทั่วทุกทิศ
Verse 9
तेन शब्देन वित्रस्ता संशप्तकवरूथिनी । विचेष्टावस्थिता संख्ये हश्मसारमयी यथा,उस शंखनादसे भयभीत हो वह संशप्तक-सेना युद्धभूमिमें लोहेकी प्रतिमाके समान निश्चेष्ठट खड़ी हो गयी
ครั้นได้ยินเสียงนั้น กองทัพสังศัปตกะก็ตระหนกพรั่นพรึง ยืนนิ่งอยู่กลางศึกดุจรูปหล่อด้วยโลหะทึบ
Verse 10
(सा सेना भरतश्रेष्ठ निश्चेष्ठा शुशुभे तदा । चित्र पटे यथा न्यस्ता कुशलै: शिल्पिभिनरिे: ।।
ข้าแต่ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ! ณ ขณะนั้น กองทัพที่ยืนนิ่งกลับดูงามเด่น ราวกับภาพบนผืนผ้าใบที่ช่างผู้ชำนาญบรรจงวาดไว้ เสียงสังข์นั้นแผ่คลุมท้องฟ้า ทำให้ทั้งแผ่นดินและมหาสมุทรก้องสะท้อน ด้วยเสียงคำรามนั้น หูของเหล่าทหารทั้งปวงประหนึ่งถูกทำให้หนวก ม้าศึกของพวกเขาเบิ่งตากว้าง หูและคอแข็งทื่อ ขาทั้งสี่เกร็งค้าง และถึงกับถ่ายปัสสาวะพร้อมทั้งโลหิตออกมา
Verse 11
उपलभ्य तत: संज्ञामवस्थाप्य च वाहिनीम् । युगपत् पाण्डुपुत्राय चिक्षिपु: कड्कपत्रिण:
ครั้นแล้วพวกเขาฟื้นสติและจัดกระบวนทัพขึ้นใหม่ เหล่านักรบผู้ถือศัสตราและลูกศรติดปีกดุจขนกังกา ก็พร้อมกันพุ่งเข้าถล่มโอรสแห่งปาณฑุ
Verse 12
थोड़ी देरमें चेत होनेपर संशप्तकोंने अपनी सेनाको स्थिर किया और एक साथ ही पाण्डुपुत्र अर्जुनपर कंकपक्षीकी पाँखवाले बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
ครั้นได้สติแล้ว เหล่าสังสัปตกะตั้งทัพให้มั่น และพร้อมกันโปรยห่าลูกศรติดปีกดุจขนนกกังกาใส่พระอรชุน โอรสแห่งปาณฑุ แต่พระอรชุนผู้เกรียงไกร ใช้เพียงสิบห้าลูกศรอันรวดเร็ว ตัดลูกศรนับพันของพวกเขาเสียก่อนจะมาถึงกาย
Verse 13
ततोर्ड्जुनं शितैर्बाणर्दशभिर्दशभि: पुनः । प्राविध्यन्त ततः पार्थस्तानविध्यत् त्रिभिस्त्रिभि:
แล้วเหล่าสังสัปตกะก็ยิงศรคมสิบดอกแล้วสิบดอก แทงพระอรชุนอีกครั้ง ครั้นเห็นดังนั้น ปารถะโอรสแห่งกุนตี ก็ยิงตอบแทงพวกเขา สามดอกแล้วสามดอก
Verse 14
एकैकस्तु ततः पार्थ राजन् विव्याध पठ्चभि: । सच तान् प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमी
ข้าแต่พระราชา ครั้นแล้วนักรบแต่ละคนก็ผลัดกันยิงศรห้าดอกห้าดอก แทงปารถะอรชุน และพระอรชุนผู้เกรียงไกรก็โต้ตอบฉับพลัน ยิงศรสองดอกสองดอก แทงกลับทุกคนไม่ชักช้า
Verse 15
भूय एव तु संक्रुद्धास्त्वर्जुन॑ सहकेशवम् । आपूरयन् शरैस्तीक्ष्णैस्तडागमिव वृष्टिभि:
ต่อจากนั้น เหล่าสังสัปตกะโกรธเกรี้ยวยิ่งนัก ก็เริ่มระดมยิงศรคมใส่พระอรชุนผู้มีเกศวะเคียงข้าง ให้แน่นหนาดุจสายฝนจากเมฆที่เติมสระให้เต็ม
Verse 16
ततः शरसहस्राणि प्रापतन्नर्जुनं प्रति । भ्रमराणामिव व्राता: फुल्लं द्रमगणं वने,तत्पश्चात् अर्जुनपर एक ही साथ हजारों बाण गिरे, मानो वनमें फूले हुए वृक्षपर भौंरोंके समूह आ गिरे हों
แล้วบรรดาศรนับพันก็ตกลงพร้อมกันมุ่งสู่อรชุน ดุจฝูงผึ้งกรูลงสู่หมู่ไม้ในพนาที่กำลังผลิบานสะพรั่ง
Verse 17
ततः सुबाहुस्त्रिंशद्धिरद्रिसारमयै: शरै: । अविध्यदिषुभिग्गाढं किरीटे सव्यसाचिनम्,तदनन्तर सुबाहुने लोहेके बने हुए तीस बाणोंद्वारा अर्जुनके किरीटमें गहरा आघात किया
ต่อมา สุพาหุยิงศรสามสิบดอกซึ่งแข็งดุจแก่นภูผา แทงสวฺยสาจีอรชุนอย่างจัง จนลึกถึงมงกุฎ
Verse 18
तैः किरीटी किरीटस्थैहेमपुड्खैरजिद्ागै: । शातकुम्भमयापीडो बभौ सूर्य इवोत्थित:
ศรเหล่านั้นซึ่งพุ่งตรงไม่คดเคี้ยว มีขนศรเป็นทอง ปักแน่นรอบมงกุฎของเขา ทำให้อรชุนผู้สวมมงกุฎส่องประกายดุจสุริยันอุทัยที่มีวงมงกุฎทองเรืองรอง
Verse 19
हस्तावापं सुबाहोस्तु भल्लेन युधि पाण्डव: । चिच्छेद तं चैव पुन: शरवर्षैरवाकिरत्
ครั้นแล้วในสนามรบ ปาณฑพ (อรชุน) ใช้ศรภัลละตัดเครื่องป้องกันมือของสุพาหุขาด แล้วก็โปรยศรซ้ำเป็นห่าฝนใส่เขาอีกครั้ง
Verse 20
ततः सुशर्मा दशभि: सुरथस्तु किरीटिनम् | सुधर्मा सुधनुश्वैव सुबाहुश्न समार्पयत्,यह देख सुशर्मा, सुरथ, सुधर्मा, सुधन््वा और सुबाहुने दस-दस बाणोंसे किरीटधारी अर्जुनको घायल कर दिया
ครั้นเห็นดังนั้น สุศรมายิงศรสิบดอกใส่อรชุนผู้สวมมงกุฎ และสุรถะ สุธรรมะ สุธนุ กับสุพาหุก็เช่นกัน ต่างคนต่างระดมศรสิบดอกเข้าทำร้ายเขา
Verse 21
तांस्तु सर्वान् पृथग्बाणैर्वानरप्रवरध्वज: । प्रत्यविध्यद् ध्वजांश्रैषां भल्लैश्वचिच्छेद सायकान्
ครั้งนั้น อรชุน ผู้มีธงประดับสัญลักษณ์วานรผู้ประเสริฐ (หนุมาน) ได้ยิงศรแยกเป็นราย ๆ แทงต้องพวกเขาทีละคนให้บาดเจ็บ และด้วยศรภัลละอันคมกริบก็ตัดโค่นธงรบของพวกเขา พร้อมทั้งตัดขาดอาวุธพุ่งที่เขาทั้งหลายปล่อยออกมา
Verse 22
सुधन्वनो धनुश्छित्त्वा हयांश्वास्यावधीच्छरै: । अथास्य सशिरस्त्राणं शिर: कायादपातयत्
ครั้นตัดคันศรของสุธันวะได้แล้ว เขาก็ยิงศรสังหารม้าของผู้นั้นเสีย จากนั้นจึงฟันตัดศีรษะของสุธันวะพร้อมหมวกเกราะ ให้หลุดร่วงจากกายตกลงเบื้องล่าง
Verse 23
तस्मिन्निपतिते वीरे त्रस्तास्तस्य पदानुगा: । व्यद्रवन्त भयाद् भीता यत्र दौर्योधनं बलम्
เมื่อวีรบุรุษผู้นั้นล้มลง บรรดาผู้ติดตามก็แตกตื่นหวาดหวั่น ด้วยความกลัวจึงพากันหนีไปยังที่ซึ่งกองทัพใหญ่ของทุรโยธน์ตั้งอยู่
Verse 24
ततो जघान संक्रुद्धो वासविस्तां महाचमूम् । शरजालैरविच्छिन्नैस्तम: सूर्य इवांशुभि:
แล้วอินทรบุตรอรชุน ผู้เดือดดาลด้วยโทสะ ก็เริ่มทำลายกองทัพมหึมานั้น ด้วยสายฝนแห่งตาข่ายศรที่โปรยลงไม่ขาดสาย—ดุจดวงอาทิตย์ขจัดความมืดใหญ่ด้วยรัศมีของตน
Verse 25
ततो भग्ने बले तस्मिन् विप्रलीने समन्ततः । सव्यसाचिनि संक्रुद्धे त्रैगर्तानू भयमाविशत्
ต่อมาเมื่อกองกำลังนั้นแตกพ่ายกระจัดกระจายไปทุกทิศและพากันหลบซ่อน ครั้นสวยัสาจิน อรชุน โกรธเกรี้ยวถึงที่สุด ความหวาดกลัวอันใหญ่หลวงก็เข้าครอบงำเหล่านักรบชาวไตรคฤต
Verse 26
ते वध्यमाना: पार्थेन शरै: संनतपर्वभि: । अमुहांस्तत्र तत्रैव त्रस्ता मृगगणा इव
ถูกศรของปารถะ—ศรที่ประกอบแน่นมั่นคง—พวกเขาถูกสังหารและสับสน โซซัดโซเซกระจัดกระจายไปทั่วสนามรบ ดุจฝูงกวางที่ตื่นผวาด้วยภัยฉับพลัน
Verse 27
अर्जुनके झुकी हुई गाँठवाले बाणोंकी मार खाकर वे सभी सैनिक वहाँ भयभीत मृगोंकी भाँति मोहित हो गये ।।
เมื่อถูกศรของอรชุนที่ปลายงอเข้าทิ่มแทง เหล่านักรบทั้งปวง ณ ที่นั้นก็หลงตะลึงดุจกวางที่หวาดผวา ครั้นแล้วพระราชาแห่งตรีคฤตะผู้เดือดดาล ตรัสแก่เหล่ามหารถีว่า “พอแล้วกับการหนีเถิด วีรชนทั้งหลาย ท่านไม่ควรยอมให้ความกลัวครอบงำ”
Verse 28
शप्त्वाथ शपथानू् घोरान् सर्वसैन्यस्य पश्यत: । गत्वा दौर्योधनं सैन्यं कि वै वक्ष्यथ मुख्यश:,“सारी सेनाके सामने भयंकर शपथ खाकर अब यदि दुर्योधनकी सेनामें जाओगे तो तुम सभी श्रेष्ठ महारथी क्या जवाब दोगे?
เมื่อได้เปล่งคำปฏิญาณอันน่าสะพรึงต่อหน้ากองทัพทั้งมวลแล้ว หากพวกท่านกลับไปยังกองทัพของทุรโยธน์ เหล่านักรบผู้เป็นหัวหน้าเอ๋ย แท้จริงแล้วท่านจะกล่าวตอบว่าอย่างไร?
Verse 29
नावहास्या: कथ॑ं लोके कर्मणानेन संयुगे । भवेम सहिता: सर्वे निवर्तध्वं यथाबलम्
ในศึกนี้ เราจะยอมให้การกระทำเช่นนี้ทำให้เราเป็นที่เยาะเย้ยของโลกได้อย่างไร? เพราะฉะนั้นพวกท่านทั้งปวงจงหวนกลับมาเถิด เราทั้งหมดจงร่วมกันยืนหยัดในสมรภูมิให้สุดกำลัง
Verse 30
एवमुक्तास्तु ते राजन्नुदक्रोशन् मुहुर्मुहुः । शड्खांश्व॒ दश्मिरे वीरा हर्षयन्त: परस्परम्
ข้าแต่พระราชา ครั้นถูกกล่าวดังนี้ เหล่าวีรชนก็เปล่งเสียงโห่ร้องครั้งแล้วครั้งเล่า และต่างปลุกเร้าความยินดีและฮึกเหิมแก่กันและกัน พร้อมทั้งเป่าสังข์กึกก้อง
Verse 31
ततस्ते संन्यवर्तन्त संशप्तकगणा: पुन: । नारायणाश्च गोपाला मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्,तब वे समस्त संशप्तकगण और नारायणी सेनाके ग्वाले मृत्युको ही युद्धसे निवृत्तिका अवसर मानकर पुन: लौट आये
ครั้งนั้นหมู่ทหารสํศัปตกะทั้งหลายก็หันกลับมาอีกครา และเหล่าโคบาลแห่งกองทัพนารายณีก็กลับคืนสู่ศึก—ถือเอาความตายเท่านั้นเป็นเหตุเดียวที่พึงถอนตนจากการรบ
Frequently Asked Questions
The chapter frames a duty-driven choice: whether decisive, large-scale force (astra escalation and rapid neutralization) is warranted against vow-bound opponents, despite the broader costs and the risks created elsewhere on the battlefield.
Effective action requires clarity under obscuration—discipline in perception, calibrated response to threat, and responsibility for second-order consequences beyond the immediate tactical success.
No explicit phalaśruti is stated; the implicit meta-commentary is structural—Arjuna’s localized success coincides with Droṇa’s opportunity to strike Yudhiṣṭhira, underscoring the epic’s theme that outcomes propagate through interconnected decisions.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.