Adhyaya 152
भीमसेन–अलायुधयुद्धम् / Bhīmasena and Alāyudha: Night Engagement and Command Responses
Upa-parva: Ghaṭotkaca–Alāyudha Saṃgrāma (Rākṣasa-yuddha episode within Droṇa-parva)
Sanjaya reports the arrival of the rākṣasa leader Alāyudha, welcomed by the Kaurava ranks as a renewed source of confidence amid a fear-inducing night engagement. Duryodhana, observing Karṇa’s distress, frames Alāyudha as the appropriate counter to Ghaṭotkaca and urges him to act. Alāyudha advances; Bhīmasena shifts focus to meet the approaching adversary, producing a concentrated duel characterized first by missile exchanges and then by heavy-weapon and close-quarters striking. Rākṣasa detachments, acting under Alāyudha’s direction, pressure allied formations (including Pañcālas and Sṛñjayas), prompting a broader tactical response. Krishna issues coordinating instructions: designated warriors move to check Karṇa and other rākṣasas, while Arjuna is urged to track Alāyudha’s movement to protect Bhīma. The chapter culminates in an intense, tumulous contest between Bhīma and Alāyudha—goaded by mutual resolve—where chariot components and improvised implements are used when standard weapons are disrupted, underscoring the breakdown of conventional combat boundaries under night conditions.
Chapter Arc: Sanjaya begins: with Jayadratha slain, the Kuru camp reels; Duryodhana, like a serpent with broken fangs, sits breathless and poisoned by defeat, staring at the ruin wrought by Arjuna, Bhima, and Satyaki. → Duryodhana’s grief turns to accusation. He upbraids Drona—his commander and guru—charging him with failing to protect Jayadratha and failing to crush the Pandavas despite vast resources. He laments that allies no longer stand firm, that his ‘well-wishers’ have led him into sin through greed for kingdom, and that the Kuru cause is sinking even as the enemy rises. → In a raw, oath-laden outburst, Duryodhana binds his words with vows and sacred merit, pressing Drona to grant permission and full license to slay the Pandavas—declaring life itself worthless without his foremost friends and champions, and demanding decisive, uncompromising action. → Sanjaya narrates the full measure of Kuru calamity: the Pandavas’ ascendancy, the Dhartarashtras’ decline, and the moral corrosion within the Kuru leadership as blame replaces clarity. The chapter closes with Duryodhana’s remorse and recrimination hanging over the command tent. → Whether Drona will answer Duryodhana’s reproach with renewed ferocity—or with the restraint of a teacher bound by dharma—remains poised for the next movement of the war.
Shlokas
Verse 1
2: बछ। सं: पजञज्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: व्याकुल हुए दुर्योधनका खेद प्रकट करते हुए द्रोणाचार्यको उपालम्भ देना संजय उवाच सैन्धवे निहते राजन् पुत्रस्तव सुयोधन: । अश्रुपूर्णमुखो दीनो निरुत्साहो द्विषज्जये
สัญชัยกล่าวว่า: “ข้าแต่พระราชา! ครั้นเจ้าแห่งสินธุ (ชัยทรถ) ถูกสังหาร พระโอรสของพระองค์ สุโยธนะ ก็ถูกความโศกครอบงำ ใบหน้าชุ่มด้วยน้ำตา เศร้าหมองและสิ้นกำลังใจ จนความฮึกเหิมที่จะพิชิตศัตรูมลายไป”
Verse 2
दुर्मना निःश्वसन् दुष्टो भग्नदंष्ट इवोरग: । आगस्कृत् सर्वलोकस्य पुत्रस्ते55रतिं परामगात्
สัญชัยกล่าวว่า: “เขาผู้อธรรม เศร้าหมองอยู่ภายในและถอนใจยาว—ดุจงูที่เขี้ยวถูกหัก ผู้ก่อบาปต่อโลกทั้งปวงนั้น คือพระโอรสของพระองค์ ตกอยู่ในความทุกข์แสนสาหัส”
Verse 3
दृष्टवा तत्कदनं घोरं स्वबलस्य कृतं महत् । जिष्णुना भीमसेनेन सात्वतेन च संयुगे
สัญชัยกล่าวว่า: “เมื่อเขาเห็นการสังหารหมู่ครั้งใหญ่และน่าสะพรึงของกองทัพตนในสนามรบ อันเกิดจากจิษณุ (อรชุน) ภีมเสน และสาตวตะ (กฤษณะ) ใจของเขาก็สั่นสะท้าน”
Verse 4
स विवर्ण: कृशो दीनो बाष्पविप्लुतलोचन: । युद्धस्थलमें अर्जुन, भीमसेन और सात्यकिके द्वारा अपनी सेनाका अत्यन्त घोर संहार हुआ देखकर वह दीन, दुर्बल और कान्तिहीन हो गया। उसके नेत्रोंमें आँसू भर आये ।।
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อเห็นในสนามรบว่ากองทัพของตนถูกอรชุน ภีมเสน และสัตยกีทำลายล้างอย่างน่าสยดสยอง เขาก็สิ้นสีหน้า ซูบผอม อ่อนแรง ดวงตาเอ่อท่วมด้วยน้ำตา แล้วแต่บัดนั้น ข้าแต่พระราชาผู้ทรงเกียรติ เขาก็ตกลงใจแน่วแน่ว่า “บนแผ่นดินนี้ไม่มีนักรบผู้ใดเสมอด้วยอรชุน เมื่ออรชุนกริ้วในสมรภูมิ ทั้งโทรณะ กรรณะ อัศวัตถามา และกฤปะ ก็ไม่อาจยืนหยัดต่อหน้าเขาได้”
Verse 5
न द्रोणो न च राधेयो नाश्व॒त्थामा कृपो न च । क्रुद्धस्य समरे स्थातुं पर्याप्ता इति मारिष
สัญชัยกล่าวว่า—“เมื่อปารถะ (อรชุน) กริ้วในศึกแล้ว ทั้งโทรณะ ราธेय (กรรณะ) อัศวัตถามา หรือแม้แต่กฤปะ ก็ไม่เพียงพอจะยืนหยัดต่อหน้าเขาในสนามรบได้”
Verse 6
निर्जित्य हि रणे पार्थ: सर्वान् मम महारथान् । अवधीत् सैन्धवं संख्ये न च कश्निदवारयत्
สัญชัยกล่าวว่า—ปารถะ (อรชุน) ได้พิชิตมหารถีทั้งปวงฝ่ายเราในศึก แล้วสังหารกษัตริย์แห่งสินธุ (ชัยทรถ) กลางสมรภูมิ และในสนามรบก็ไม่มีผู้ใดสามารถยับยั้งเขาได้
Verse 7
सर्वथा हतमेवेदं कौरवाणां महद् बलम् | न हास्य विद्यते त्राता साक्षादपि पुरंदर:,“कौरवोंकी यह विशाल सेना अब सर्वथा नष्टप्राय ही है। साक्षात् देवराज इन्द्र भी इसकी रक्षा नहीं कर सकते
สัญชัยกล่าวว่า—“กองทัพใหญ่ของเหล่ากุรุนี้โดยแท้แล้วเสมือนถูกฆ่าลงสิ้น แทบพินาศย่อยยับ ไม่มีผู้คุ้มครองเหลืออยู่ แม้ปุรันทร (พระอินทร์) จะปรากฏต่อหน้าโดยตรง ก็ไม่อาจช่วยกู้ไว้ได้”
Verse 8
यमुपाश्रित्य संग्रामे कृत: शस्त्रसमुद्यम: । स कर्णो निर्जित: संख्ये हतश्नैव जयद्रथ:
สัญชัยกล่าวว่า—“ด้วยอาศัยเขานั้น ข้าจึงรวบรวมความมุ่งมั่นและเตรียมอาวุธเพื่อศึก แต่กรรณะผู้นั้นกลับพ่ายแพ้ในสนามรบ และชัยทรถก็ถูกสังหารโดยแท้”
Verse 9
यस्य वीर्य समाश्रित्य शमं याचन्तमच्युतम् । तृणवत् तमहं मन्ये स कर्णो निर्जितो युधि
สัญชัยกล่าวว่า “ด้วยอาศัยเดชานุภาพของวีรบุรุษผู้นั้น ครั้งหนึ่งข้าพเจ้าเคยเห็นอจยุตะ—ศรีกฤษณะ—ผู้มาขอสันติเป็นดุจหญ้าเส้นหนึ่งอันไร้ค่า แต่บัดนี้กรรณะผู้นั้นเองกลับพ่ายแพ้ในสงครามแล้ว”
Verse 10
एवं क्लान्तमना राजन्नुपायाद् द्रोणमीक्षितुम् । आगस्कृत् सर्वलोकस्य पुत्रस्ते भरतर्षभ
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ เมื่อพระโอรสของพระองค์—ผู้ทำตนให้เป็นผู้มีความผิดในสายตาโลกทั้งปวง—ครุ่นคิดดังนี้จนใจอ่อนล้าและเศร้าหมองแล้ว ก็ไปเฝ้าอาจารย์โทรณะเพื่อขอเข้าเฝ้า”
Verse 11
तदनन्तर वहाँ उसने कौरवोंके महान् संहारका वह सारा समाचार कहा और यह भी बताया कि शत्रु विजयी हो रहे हैं और महाराज धृतराष्ट्रके सभी पुत्र विपत्तिके समुद्रमें डूब रहे हैं
ต่อจากนั้น ณ ที่นั้นเอง เขาได้กราบทูลข่าวคราวทั้งหมดแห่งการสังหารหมู่ครั้งใหญ่ของเหล่ากุรุ (กุรพ) และยังแจ้งด้วยว่า ฝ่ายศัตรูกำลังได้ชัย และพระโอรสทั้งปวงของพระเจ้าธฤตราษฏระกำลังจมอยู่ในมหาสมุทรแห่งหายนะ
Verse 12
दुर्योधन उवाच पश्य मूर्धाभिषिक्तानामाचार्य कदनं महत् | कृत्वा प्रमुखत: शूरं भीष्मं मम पितामहम्
ทุรโยธนะกล่าวว่า “ข้าแต่อาจารย์ จงทอดพระเนตรการสังหารอันใหญ่หลวงของบรรดากษัตริย์ผู้ได้รับพิธีราชาภิเษกโดยชอบธรรมนี้เถิด โดยมีปิตามหะผู้กล้าหาญของข้า คือภีษมะ เป็นผู้เด่นหน้า กษัตริย์มากมายนักได้ล้มตายไปแล้ว”
Verse 13
त॑ निहत्य प्रलुब्धोड्यं शिखण्डी पूर्णममानस: । पाज्चाल्यै: सहित: सर्व: सेनाग्रमभिवर्तते
ทุรโยธนะกล่าวว่า “เมื่อสังหารภีษมะแล้ว ศิขัณฑินผู้นั้น—ผู้โลภและประพฤติดุจนายพราน—ก็ลิงโลดอยู่ในใจ และพร้อมด้วยเหล่าปัญจาลทั้งปวงกำลังรุกไปยังแนวหน้าของกองทัพ”
Verse 14
अपरभ्नापि दुर्थर्ष: शिष्यस्ते सव्यसाचिना । अक्षौहिणी: सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथ:
ทุรโยธนะกล่าวว่า “แม้ศิษย์อีกผู้หนึ่งของท่าน ผู้ยากจะเข้าตี ก็ถูกสวยัสาจิน (อรชุน) สังหารแล้ว อรชุนทำลายกองทัพของข้าถึงเจ็ดอักษเษาหิณี และยังปลงพระชนม์พระราชาชยทรถด้วย ข้าจะชดใช้หนี้บุญคุณแก่สหายผู้มีพระคุณเหล่านั้นได้อย่างไร—ผู้ปรารถนาให้ข้าชนะ จึงสละชีวิตในสงครามและไปถึงแดนพระยม?”
Verse 15
अस्मद्विजयकामानां सुहृदामुपकारिणाम् | गन्तास्मि कथमानृण्यं गतानां यमसादनम्
สหายผู้มีพระคุณของข้า ผู้ปรารถนาให้ข้าชนะ ได้สละชีวิตในสงครามและไปถึงเรือนของพระยมแล้ว ข้าจะหลุดพ้นจากหนี้บุญคุณต่อพวกเขาได้อย่างไร? เมื่อถูกความโศกครอบงำ ข้าจะชดใช้สิ่งที่ค้างคาแก่ผู้ล้มตายได้อย่างไร?
Verse 16
ये मदर्थ परीप्सन्ते वसुधां वसुधाधिपा: । ते हित्वा वसुधैश्चर्य वसुधामधिशेरते
บรรดากษัตริย์ผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดิน ที่เพื่อข้าจึงมุ่งหมายจะได้ครองผืนพิภพนี้ ครั้นละทิ้งอำนาจและความรุ่งเรืองแห่งแผ่นดินแล้ว บัดนี้กลับนอนทอดกายอยู่บนพื้นดินนั้นเอง
Verse 17
जो भूमिपाल मेरे लिये इस भूमिको जीतना चाहते थे, वे स्वयं भूमण्डलका एऐश्वर्य त्यागकर भूमिपर सो रहे हैं ।।
กษัตริย์ทั้งหลายที่เพื่อข้าจึงใคร่พิชิตแผ่นดินนี้ บัดนี้ละทิ้งอำนาจเหนือพิภพทั้งปวงแล้วนอนอยู่บนผืนดิน และข้า—ผู้ต่ำช้าและขลาดเขลา—เป็นเหตุให้มิตรสหายพินาศถึงเพียงนี้ จึงไม่กล้าคิดเลยว่าแม้ทำอัศวเมธยัญถึงพันครั้งก็จะชำระข้าให้บริสุทธิ์ได้
Verse 18
मम लुब्धस्य पापस्य तथा धर्मापचायिन: । व्यायामेन जिगीषन्त: प्राप्ता वैवस्वतक्षयम्,हाय! मुझ लोभी तथा धर्मनाशक पापीके लिये युद्धके द्वारा विजय चाहनेवाले मेरे मित्रगण यमलोक चले गये
อนิจจา! เพราะข้า—ผู้โลภ บาปหนา และเป็นผู้บั่นทอนธรรม—สหายของข้าที่มุ่งหวังชัยชนะด้วยความเพียรในสงคราม จึงไปถึงเรือนของไววัสวตะ (พระยม) อันเป็นแดนแห่งความตายแล้ว
Verse 19
कथं पतितवृत्तस्य पृथिवी सुद्दां द्रुह: विवरं नाशकद् दातुं मम पार्थिवसंसदि,मुझ आचारभ्रष्ट और मित्रद्रोहीके लिये राजाओंके समाजमें यह पृथ्वी फट क्यों नहीं जाती, जिससे मैं उसीमें समा जाऊँ
ทุรโยธนะกล่าวว่า “ไฉนเล่าแผ่นดินจึงไม่แยกออกต่อหน้าสภากษัตริย์ และเปิดเหวให้แก่เรา—ผู้ประพฤติหลุดจากทางธรรม เป็นผู้ทรยศต่อมิตร—เพื่อให้เราจมลงไปในนั้นเสีย?”
Verse 20
यो>हं रुधिरसिक्ताडूुं राज्ञां मध्ये पितामहम् । शयानं नाशकं त्रातुं भीष्ममायोधने हतम्
“เรามิอาจปกป้องภีษมะ ปิตามหาของเราได้—ท่านถูกสังหารในสนามรบท่ามกลางหมู่กษัตริย์ และบัดนี้นอนอยู่บนแท่นศร ร่างชุ่มด้วยโลหิต นี่คือความอัปยศใหญ่ของเรา”
Verse 21
त॑ मामनार्यपुरुषं मित्रद्रुहमधार्मिकम् । कि वक्ष्यति हि दुर्धर्ष: समेत्य परलोकजित्,ये परलोक-विजयी दुर्धर्ष वीर भीष्म यदि मैं उनके पास जाऊँ तो मुझ नीच, मित्रद्रोही तथा पापात्मा पुरुषसे क्या कहेंगे?
“เมื่อวีรบุรุษผู้ยากจะต้านทานนั้น—ผู้มีชัยในปรโลก—มาพบเรา ผู้ต่ำช้า ทรยศต่อมิตร และนอกทางธรรม เขาจะกล่าวสิ่งใด? หากเราไปต่อหน้าเขา เขาจะเรียกเราว่าอย่างไร?”
Verse 22
जलसंध॑ महेष्वासं पश्य सात्यकिना हतम् । मदर्थमुद्यतं शूरं प्राणांस्त्यक्त्वा महारथम्
ทุรโยธนะกล่าวว่า “ท่านอาจารย์ โปรดดูเถิด—ชลสันธะ มหาเศวาสผู้ยิงธนูยิ่งใหญ่ ถูกสาตยกีสังหารแล้ว มหารถผู้กล้า ผู้พร้อมเพื่อเราเพื่อชิงราชสมบัติ และละแม้ความยึดติดในชีวิตตนเอง บัดนี้ล้มลงแล้ว”
Verse 23
काम्बोजं निहतं दृष्टवा तथालम्बुषमेव च । अन्यान् बहुंश्व सुहददो जीवितार्थो5द्य को मम,काम्बोजराज, अलम्बुष तथा अन्यान्य बहुत-से सुहृदोंको मारा गया देखकर भी अब मेरे जीवित रहनेका क्या प्रयोजन है?
ทุรโยธนะกล่าวว่า “เมื่อเห็นกษัตริย์กัมโพชะถูกสังหาร ทั้งอลัมพุษะด้วย และมิตรสหายอีกมากล้มลง—วันนี้ชีวิตของเราจะมีประโยชน์อันใดเล่า?”
Verse 24
व्यायच्छन्तो हता: शूरा मदर्थे येडपराड्मुखा: । यतमाना: परं शक्त्या विजेतुमहितान् मम
ทุรโยธนะกล่าวว่า “โอ้อาจารย์ ผู้เผาผลาญศัตรูด้วยเดชานุภาพของท่าน! วีรบุรุษเหล่านั้นผู้ไม่เคยหันหลังให้สงคราม ได้เพียรพยายามเพื่อข้า และทุ่มกำลังทั้งหมดเพื่อพิชิตศัตรูของข้า แต่กลับถูกสังหารเสียแล้ว วันนี้ข้าจะชดใช้หนี้คุณแก่พวกเขาให้สุดความสามารถ ด้วยการถวายตัรปณะ—การหลั่งน้ำบูชา—ด้วยสายน้ำแห่งยมุนา”
Verse 25
तेषां गत्वाहमानृण्यमद्य शक्त्या परंतप । तर्पयिष्यामि तानेव जलेन यमुनामनु
โอ้ผู้เผาผลาญศัตรู! วันนี้ข้าจะไปและปลดเปลื้องหนี้คุณต่อพวกเขาให้สุดกำลังของข้า เมื่อไปตามลำน้ำยมุนา ข้าจะถวายตัรปณะด้วยสายน้ำนั้นแก่พวกเขา—เหล่าวีรสหายผู้ไม่เคยหันหลังให้ศึก ผู้รบเพื่อข้า และผู้ถูกสังหารขณะทุ่มกำลังทั้งหมดเพื่อพิชิตศัตรูของข้า
Verse 26
सत्यं ते प्रतिजानामि सर्वशस्त्रभूतां वर । इष्टापूर्तेन च शपे वीर्येण च सुतैरपि
ทุรโยธนะกล่าวว่า “ข้าขอปฏิญาณความจริงต่อหน้าท่าน โอ้ผู้ประเสริฐยิ่ง ผู้เป็นดั่งร่างแห่งสรรพอาวุธทั้งปวง ข้าขอสาบานด้วยบุญแห่งอิษฏะ–ปูรตะ (พิธีบูชาและการกุศลสาธารณะ) ด้วยความกล้าหาญของข้า และด้วยบุตรทั้งหลายของข้า: ข้าจะได้ความสงบก็ต่อเมื่อสังหารปาณฑพพร้อมทั้งปัญจาลทั้งหมดในสนามรบ มิฉะนั้นข้าจะไปสู่ภพภูมิเดียวกับสหายอันเป็นที่รักของข้า ผู้ล้มลงในสงคราม”
Verse 27
निहत्य तान् रणे सर्वान् पञज्चालान् पाण्डवै: सह । शान्तिं लब्धास्मि तेषां वा रणे गन्ता सलोकताम्
ข้าจะได้ความสงบก็ต่อเมื่อสังหารพวกเขาทั้งหมดในสนามรบ—กองทัพปัญจาลทั้งสิ้นพร้อมด้วยปาณฑพ; มิฉะนั้นข้าจะไปสู่ภพภูมิเดียวกับสหายของข้า ผู้ล้มลงในศึก
Verse 28
सो<हं तत्र गमिष्यामि यत्र ते पुरुषर्षभा: | हता मदर्थ संग्रामे युध्यमाना: किरीटिना
ข้าก็จะไปสู่แดนเดียวกันนั้น ที่ซึ่งวีรบุรุษผู้ประดุจโคอุสภะของท่านได้ไป—ผู้ถูกอรชุนผู้สวมมงกุฎสังหาร ขณะรบในสนามศึกเพื่อข้า
Verse 29
न हीदानीं सहाया मे परीप्सन्त्यनुपस्कृता: । श्रेयो हि पाण्डून् मन्यन्ते न तथास्मान् महाभुज
โอ้ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร! บัดนี้พันธมิตรของข้ามิปรารถนาจะคุ้มครองข้า เพราะเห็นว่าเราถูกปล่อยให้ไร้การระวังและไร้ความพร้อม เขาทั้งหลายถือว่าความผาสุกของปาณฑพเป็นสิ่งประเสริฐกว่า แต่หาได้ปรารถนาความดีเช่นนั้นแก่พวกเราไม่
Verse 30
स्वयं हि मृत्युर्विहित: सत्यसंधेन संयुगे । भवानुपेक्षां कुरुते शिष्यत्वादर्जुनस्य हि
ในสมรภูมิ ภีษมผู้มั่นคงในสัตย์ปฏิญาณ ราวกับได้กำหนดความตายของตนเองไว้แล้ว และท่านเองก็ยังเมินเฉยต่อฝ่ายเรา เพราะอรชุนเป็นศิษย์อันเป็นที่รักของท่าน
Verse 31
अतो विनिहता: सर्वे येडस्मज्जयचिकीर्षव: । कर्णमेव तु पश्यामि सम्प्रत्यस्मज्जयैषिणम्
เพราะฉะนั้น นักรบทั้งปวงผู้มุ่งหมายชัยชนะให้ฝ่ายเราล้วนถูกสังหารแล้ว บัดนี้ข้าเห็นเพียงกรรณะเท่านั้น ผู้ปรารถนาชัยชนะของเราอย่างจริงใจ
Verse 32
यो हि मित्रमविज्ञाय याथातथ्येन मन्दधी: । मित्रार्थ योजयत्येनं तस्य सोडरथोडवसीदति,जो मूर्ख मनुष्य मित्रको ठीक-ठीक पहचाने बिना ही उसे मित्रके कार्यमें नियुक्त कर देता है, उसका वह काम बिगड़ जाता है
ผู้มีปัญญาทึบ หากมิได้รู้จักมิตรตามความเป็นจริง แล้วกลับมอบหมายให้เขาทำกิจของมิตร ย่อมทำให้จุดมุ่งหมายของตนพินาศ และกิจนั้นก็ล่มสลาย
Verse 33
तादृग् रूप॑ कृतमिदं मम कार्य सुद्दत्तमै: । मोहाल्लुब्धस्य पापस्य जिद्दास्य धनमीहत:
ฉันใดก็ฉันนั้น คนเขลาผู้หลงมัวเมาเหล่านั้น—ซึ่งเรียกตนว่าเป็นมิตรสนิทของข้า—ได้ทำลายกิจของข้าเสียสิ้น ข้าผู้โลภ ผู้บาป ผู้มากเล่ห์ ซึ่งมุ่งหมายจะช่วงชิงทรัพย์และราชอำนาจ
Verse 34
हतो जयद्रथश्वैव सौमदत्तिश्न वीर्यवान् । अभीषाहा: शूरसेना: शिबयो5थ वसातय:,जयद्रथ और सोमदत्तकुमार भूरिश्रवा मारे गये। अभीषाह, शूरसेन, शिबि तथा वसातिगण भी चल बसे
ชยทรถถูกสังหารแล้ว และบุตรผู้กล้าหาญของโสมทัตตะก็เช่นกัน พวกอภีษาหะ ศูรเสนะ ศิพิ และวสาติ—ล้วนพินาศสิ้น
Verse 35
सो5हमद्य गमिष्यामि यत्र ते पुरुषर्षभा: । हता मदर्थे संग्रामे युध्यमाना: किरीटिना
วันนี้เราก็จักไปยังแดนเดียวกันนั้น ที่วีรบุรุษดุจโคอุสภะเหล่านั้นได้ไปแล้ว—ผู้ซึ่งเพื่อเราได้รบในสนามศึกและถูกอรชุนผู้สวมมงกุฎสังหาร
Verse 36
न हि मे जीवितेनार्थस्तानृते पुरुषर्ष भान् आचार्य: पाण्डुपुत्राणामनुजानातु नो भवान्
หากปราศจากวีรบุรุษดุจโคอุสภะเหล่านั้น ชีวิตของเราก็ไร้ความหมาย ท่านเป็นอาจารย์ของโอรสแห่งปาณฑุ ฉะนั้นโปรดอนุญาตให้เราจากไป
Verse 131
ततस्तत्सर्वमाचख्यौ कुरूणां वैशसं महत् । परान् विजयतश्चापि धार्तराष्ट्रानू निमज्जत:
แล้วเขาก็รายงานโดยพิสดารถึงมหันตภัยและการเข่นฆ่าอันใหญ่หลวงที่บังเกิดแก่เหล่ากุรุ—ว่าฝ่ายตรงข้ามกำลังมีชัย ส่วนโอรสแห่งธฤตราษฏระกำลังจมสู่ความพินาศ
Verse 150
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुर्योधनानुतापे पजञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนโทรณปรวะ ในภาคว่าด้วยการสังหารชยทรถ บทชื่อ “ความสลดของทุรโยธนะ” อันเป็นอัธยายที่หนึ่งร้อยห้าสิบ ก็สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly tests the boundary between sanctioned martial duty and escalation under night conditions: leaders pursue strategic necessity (neutralizing a high-impact adversary) while the disorder of nocturnal conflict increases the likelihood of improvised, less-regulated engagement.
Crisis leadership requires coordinated allocation of roles: while a primary duel draws attention, command must simultaneously protect vulnerable sectors, prevent morale collapse, and assign specialized counters—showing that tactical success depends on system-wide orchestration, not isolated heroics.
No explicit phalaśruti is presented in this chapter segment; its meta-commentary functions indirectly through Sanjaya’s observational framing, emphasizing how fear, confidence, and command decisions shape outcomes under extreme uncertainty.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.