Adhyaya 146
अध्याय १४६ — निशायां सात्यकिदुर्योधनयुद्धम् / Chapter 146 — Night Battle: Sātyaki and Duryodhana; Śakuni’s Encirclement of Arjuna
Upa-parva: Niśā-yuddha (Night Engagement) Episode — Sātyaki, Duryodhana, and Śakuni–Arjuna Clash
Saṃjaya reports a night-phase surge in violence and sound. Multiple Kaurava warriors rapidly converge upon Yuyudhāna (Sātyaki), surrounding him with ornamented chariots and supporting elephants and cavalry. They issue intimidating roars and shower him with sharp arrows, seeking a decisive elimination. Sātyaki counters with high-volume, precise archery—severing heads and limbs, dropping elephant hands and horse heads, and creating a field strewn with fallen insignia (parasols, fly-whisks), likened to a sky of stars. The tumult fills the earth; the night becomes fear-inducing. Hearing the uproar, Duryodhana directs his charioteer toward the sound and attacks Sātyaki; both exchange volleys. Sātyaki heavily wounds Duryodhana, kills his horses, and drops his charioteer; Duryodhana continues on a disabled chariot, but his missiles are intercepted and his bow is cut, forcing him to mount Kṛtavarman’s chariot. Sātyaki then drives back Kaurava troops in the night. In a parallel theatre, Śakuni surrounds Arjuna with large forces and divine weapons; Arjuna contains them, inflicts extensive losses, wounds Śakuni and Ulūka, cuts Śakuni’s bow, and causes panic-driven dispersal. Vāsudeva and Arjuna sound conches in triumph. Elsewhere, Dhṛṣṭadyumna strikes Droṇa, briefly cuts his bowstring, and resumes pressure; imagery of a blood-flowing river between armies underscores the scale of casualties. The chapter closes with the Pāṇḍavas’ lion-roars as Kaurava leaders witness the momentum shift.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र का संशय—जो सात्यकि द्रोण, कर्ण, विकर्ण, कृतवर्मा जैसे महारथियों से भी न रोका जा सका, वह भूरिश्रवा द्वारा कैसे बलपूर्वक गिराया गया? → संजय सात्यकि (शैनेय) की उत्पत्ति, वंश-परंपरा और शौर्य का विस्तार से वर्णन करता है—शिनि-कुल की धनुर्विद्या, युद्ध-प्रताप और वृष्णि-वीरों की अजेयता का प्रतिपादन; साथ ही भूरिश्रवा-सोमदत्त पक्ष की कठोरता और अहं-उद्रेक का संकेत। → सर्वसैन्यों के देखते-देखते भूरिश्रवा का सात्यकि को बलात् भूमिपात करना और अपमानित करते हुए लात मारना—यही वह क्षण है जो धृतराष्ट्र के प्रश्न का तीखा उत्तर बनकर उभरता है। → संजय निष्कर्ष देता है कि सात्यकि की पराजय ‘अयोग्यता’ से नहीं, युद्ध की जटिल परिस्थिति, प्रतिद्वन्द्वी की क्रूर दृढ़ता और क्षणिक अवसर-प्राप्ति से हुई; साथ ही वृष्णि-प्रवीरों की सामान्यतः अप्रतिहत गति का पुनः प्रतिपादन कर धृतराष्ट्र के संशय का निवारण करता है। → यह प्रशंसा-प्रसंग आगे के निर्णायक संघर्षों—विशेषतः जयद्रथ-वध के उग्र प्रवाह और सात्यकि के अगले कर्म—की पृष्ठभूमि बनाकर कथा को युद्ध-उन्माद की ओर धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका प्रशंसाविषयक एक सौ चौवालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १४४ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ३ “लोक मिलाकर कुल ३२३ श्लोक हैं।) निज जा | मु । #* पञ्चचत्वारिशदाधिकशततमो< ध्याय: अर्जुनका जयद्रथपर आक्रमण
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า— “สัญชัย เมื่อภูริศรวัสฝ่ายกุรุถูกสังหารในสภาพเช่นนั้นแล้ว ต่อจากนั้นศึกสงครามดำเนินไปอีกอย่างไร จงเล่าให้เราฟังเถิด”
Verse 2
स कथं कौरवेयेण समरेष्वनिवारिता: । निगृहा भूरिश्रवसा बलाद् भुवि निपातित:
ธฤตราษฏร์ตรัสว่า— “สัญชัย ยอดนักรบผู้นั้นซึ่งในศึกไม่มีผู้ใดต้านทานได้ และฝ่ากองทัพกุรุไปดุจข้ามมหาสมุทร ถูกเจ้าชายกุรุภูริศรวัสจับไว้ได้อย่างไร แล้วถูกเหวี่ยงลงสู่พื้นดินด้วยกำลังได้อย่างไร?”
Verse 3
संजय उवाच शृणु राजन्निहोत्पत्तिं शैनेयस्य यथा पुरा । यथा च भूरिश्रवसो यत्र ते संशयो नूप
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา ขอพระองค์ทรงสดับ ณ ที่นี้ถึงเรื่องกำเนิดและวงศ์แห่งไศเนยะ (สาตยกี) ดังที่เป็นมาแต่กาลก่อน และกำเนิดของภูริศรวัสด้วย เพื่อว่า ข้าแต่มหาราช ความสงสัยของพระองค์ในเรื่องนี้จักคลายสิ้น
Verse 4
अत्रे: पुत्रो&भवत् सोम: सोमस्य तु बुध: स्मृतः । बुधस्यैको महेन्द्रा भ: पुत्र आसीत् पुरूरवा:
สัญชัยกล่าวว่า—บุตรของฤๅษีอัตริคือโสมะ (จันทรา) และบุตรของโสมะเป็นที่จดจำว่า ‘พุธ’ พุธมีบุตรเพียงองค์เดียวคือปุรูรวัส ผู้รุ่งเรืองดุจมหेंद्र (อินทรา)
Verse 5
पुरूरवस आयुस्तु आयुषो नहुष: सुतः । नहुषस्य ययातिस्तु राजा देवर्षिसम्मत:,पुरूरवाके पुत्र आयु और आयुके पुत्र नहुष हुए। नहुषके राजा ययाति हुए, जिनका देवताओं तथा ऋषियोंमें भी बड़ा आदर था
สัญชัยกล่าวว่า—จากปุรูรวัสกำเนิดอายุ และจากอายุกำเนิดนะหุษะ จากนะหุษะกำเนิดพระราชายยาติ ผู้เป็นที่ยกย่องของเหล่าเทวะและฤๅษี
Verse 6
ययातेदेंवयान्यां तु यदुर्ज्येष्ठो5भवत् सुतः । यदोरभूदन्ववाये देवमीढ इति स्मृत:
สัญชัยกล่าวว่า—จากยยาติกับเทวยานี บุตรองค์ใหญ่คือยทุได้บังเกิด และในสายวงศ์ของยทุ มีชาวยาทวะผู้เป็นที่รู้จักว่า ‘เทวมีฑะ’ ปรากฏขึ้น
Verse 7
यादवस्तस्य तु सुतः शूरस्त्रैलोक्यसम्मत: । शूरस्य शौरिनवरो वसुदेवो महायशा:
สัญชัยกล่าวว่า—บุตรของเขา (เทวมีฑะ) คือศูระ ผู้เป็นที่นับถือในไตรโลก และจากศูระได้มีผู้ประเสริฐในหมู่ชาวเศาริ คือวสุเทว ผู้มีเกียรติยศยิ่ง
Verse 8
धनुष्यनवर: शूर: कार्तवीर्यसमो युधि । तद्वीर्यश्वापि तत्रेव कुले शिनिरभून्नप
ศูระเป็นผู้เลิศที่สุดในวิชาธนู และในสนามรบมีเดชานุภาพทัดเทียมการ์ตวีรยะ อรชุน ข้าแต่มหาราช ในวงศ์เดียวกันนั้นเองก็ได้บังเกิดศินิ ผู้กล้าหาญมีพละและวีรยศเสมอเหมือนกัน
Verse 9
एतस्मिन्नेव काले तु देवकस्य महात्मन: । दुहितुः स्वयंवरे राजन् सर्वक्षत्रसमागमे,राजन्! इसी समय महात्मा देवककी पुत्री देवकीके स्वयंवरमें सम्पूर्ण क्षत्रिय एकत्र हुए थे
ข้าแต่มหาราช ในกาลนั้นเอง เมื่อบรรดาเจ้าชายกษัตริย์ทั้งปวงมาชุมนุมพร้อมกัน ก็มีการจัดพิธีสวยัมวรของเทวคี ธิดาแห่งเทวกะผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่
Verse 10
तत्र वै देवकीं देवीं वसुदेवार्थमाशु वै । निर्जित्य पार्थिवान् सर्वान् रथमारोपयच्छिनि:,उस स्वयंवरमें शिनिने शीघ्र ही समस्त राजाओंको जीतकर वसुदेवके लिये देवकी देवीको रथपर बैठा लिया
ณที่นั้น ศินิได้ปราบกษัตริย์ทั้งปวงอย่างรวดเร็ว แล้วเพื่อวาสุเทวะ จึงเชิญเทวีเทวคีขึ้นประทับบนรถศึก
Verse 11
तां दृष्टवा देवकीं शूरो रथस्थां पुरुषर्षभ । नामृष्यत महातेजा: सोमदत्त: शिनेर्नूप,नरश्रेष्ठ! नरेश्वर! उस समय महातेजस्वी शूरवीर सोमदत्तने देवकी देवीको रथपर बैठे हुए देख शिनिके पराक्रमको सहन नहीं किया
ข้าแต่มหาราช ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์ ครั้นโสมทัตตะผู้กล้าหาญมีรัศมีเดช เห็นเทวีเทวคีประทับอยู่บนรถ ก็ทนต่อชัยเดชของศินิไม่ได้
Verse 12
तयोर्युद्धमभूद् राजन् दिनार्ध चित्रमद्भुतम् । बाहुयुद्धे सुबलिनो: प्रसक्तं पुरुषर्षभ
ข้าแต่มหาราช การต่อสู้ของทั้งสองดำเนินไปครึ่งวัน เป็นภาพอันพิสดารน่าอัศจรรย์ยิ่ง ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์เอ๋ย นักรบผู้มีกำลังมหาศาลทั้งสองได้เข้าประจัญบานระยะประชิดด้วยกำปั้นอย่างเต็มที่
Verse 13
पुरुषप्रवर महाराज! उन दोनों महाबली शिनि और सोमदत्तमें आधे दिनतक विचित्र एवं अद्भुत बाहुयुद्ध हुआ ।।
สัญชัยกล่าวว่า— ข้าแต่มหาราชผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์! ตลอดครึ่งวัน นักรบผู้เกรียงไกรทั้งสอง คือ ศินิ และ โสมทัตต์ ได้ประจัญบานกันด้วยการต่อสู้ประชิดอันพิสดารน่าอัศจรรย์ ครั้นแล้วศินิก็ใช้กำลังเหวี่ยงโสมทัตต์ให้ล้มลงกับพื้น ชักดาบขึ้นคว้าผมไว้ แล้วเตะกระหน่ำด้วยเท้า
Verse 14
मध्ये राजसहस्राणां प्रेक्षकाणां समन्तत: । कृपया च पुनस्तेन स जीवेति विसर्जित:
ท่ามกลางหมู่กษัตริย์นับพัน โดยมีผู้ชมล้อมอยู่รอบด้าน เขาผู้นั้นก็ปล่อยอีกฝ่ายอีกครั้งด้วยความเมตตา คิดว่า “จงมีชีวิตอยู่เถิด”
Verse 15
चारों ओरसे सहस्रों नरेश दर्शक बनकर यह युद्ध देख रहे थे। उनके बीचमें पुनः कृपा करके “जाओ, जीवित रहो” ऐसा कहकर शिनिने सोमदत्तको छोड़ दिया ।।
รอบด้านมีกษัตริย์นับพันยืนเป็นผู้ชมเฝ้าดูศึกนั้น ท่ามกลางพวกเขา บุตรแห่งศินิยังแสดงเมตตาอีกครั้ง กล่าวว่า “ไปเถิด—จงมีชีวิตอยู่” แล้วปล่อยโสมทัตต์ แต่เมื่อถูกทำให้อยู่ในสภาพอัปยศเช่นนั้น ข้าแต่มหาราชผู้ควรเคารพ โสมทัตต์ก็ถูกความเดือดดาลครอบงำ และหันไปบำเพ็ญอาราธนาเพื่อให้มหาเทพทรงพอพระทัย
Verse 16
तस्य तुष्टो महादेवो वराणां वरद: प्रभु: । वरेण च्छन्दयामास स तु वच्रे वरं॑ नृप:
เมื่อทรงพอพระทัยในเขา มหาเทพผู้เป็นเจ้าและเป็นผู้ประทานพรสูงสุดก็ตรัสว่า “ดูก่อนราชา จงเลือกพรตามความปรารถนาของเจ้า” แล้วกษัตริย์โสมทัตต์จึงทูลขอพรดังนี้
Verse 17
पुत्रमिच्छामि भगवन् यो निपात्य शिने: सुतम् | मध्ये राजसहस््राणां पदा हन्याच्च संयुगे
“ข้าแต่ภควาน! ข้าปรารถนาบุตรผู้หนึ่ง ซึ่งท่ามกลางหมู่กษัตริย์นับพันในสนามรบ จะโค่นบุตรแห่งศินิให้ล้มลง แล้วเหยียบและกระหน่ำด้วยเท้า”
Verse 18
तस्य तद् वचन श्रुत्वा सोमदत्तस्य पार्थिव । (सशिर:कम्पमाहेदं नैतदेवं भवेन्नूप । स पूर्वमेव तपसा मामाराध्य जगत्त्रये ।।
สัญชัยกล่าวว่า ครั้นได้ฟังถ้อยคำของโสมทัต มหาเทพก็สั่นศีรษะแล้วตรัสตอบว่า “มิได้เลย พระราชา เรื่องนั้นเป็นไปไม่ได้ บุตรแห่งศินีได้บำเพ็ญตบะบูชาข้าก่อนแล้ว และได้รับพรอันสูงสุดจากข้า คือความเป็นผู้ไม่อาจถูกฆ่าได้ในสามโลก—ผู้ใดก็ฆ่าเขามิได้ อย่างไรก็ดี ความพยายามของท่านจะไม่สูญเปล่า ในสนามรบ บุตรของท่านจะทำให้หลานแห่งศินีนั้นสลบไปตามที่ท่านประสงค์ แต่จะฆ่าเขาไม่ได้ เพราะเขาได้รับการคุ้มครองจากกฤษณะ แท้จริงแล้ว ข้านี่เองคือกฤษณะ ระหว่างเราสองไม่มีความแตกต่างกันเลยในกาลใดๆ” ครั้นตรัสว่า “จงเป็นเช่นนั้น” แล้ว เทพองค์นั้นก็อันตรธานไป ณ ที่นั้น พระราชา
Verse 19
स तेन वरदानेन लब्धवान् भूरिदक्षिणम् । अपातयच्च समरे सौमदत्ति: शिने: सुनम्
สัญชัยกล่าวว่า ด้วยอานุภาพแห่งพรนั้น โสมทัตได้บุตรคือภูริศรวัส ผู้เลื่องชื่อในการให้ทานอย่างมาก; และในสนามรบเขาได้ทำให้สาตยกิ บุตรแห่งศินี ล้มลง
Verse 20
पश्यतां सर्वसैन्यानां पदा चैनमताडयत् | एतत् ते कथितं राजन् यन्मां त्वं परिपृच्छसि
สัญชัยกล่าวว่า ต่อหน้ากองทัพทั้งปวงที่กำลังมองดู เขายังเตะด้วยเท้าอีกด้วย ข้าแต่พระราชา ข้าพเจ้าได้เล่าเหตุการณ์นั้นตามที่พระองค์ทรงถามแล้ว
Verse 21
न हि शक््यो रणे जेतुं सात्वतो मनुजर्षभै: । लब्धलक्ष्याश्न संग्रामे बहुशश्चित्रयोधिन:
สัญชัยกล่าวว่า ในสนามรบ แม้มนุษย์ผู้ประเสริฐที่สุดก็ไม่อาจพิชิตนักรบสาตวตะได้ ในศึกสงครามพวกเขายิงไม่พลาดเป้า และรบด้วยกลศึกอันพิสดารหลากหลายประการ
Verse 22
देवदानवगन्धर्वान् विजेतारो हाविस्मिता: । स्ववीर्यविजये युक्ता नैते परपरिग्रहा:
สัญชัยกล่าวว่า พวกเขาพิชิตได้แม้เทวดา ทานวะ และคันธรรพ์ แต่ก็ไม่หลงยโสหรือพิศวงด้วยเหตุนั้น มุ่งชัยชนะด้วยกำลังของตนเอง วีรชนแห่งวงศ์วฤษณีเหล่านี้ไม่เคยพึ่งพาผู้อื่นและไม่ยอมอยู่ใต้อำนาจผู้ใด
Verse 23
न तुल्यं वृष्णिभिरिह दृश्यते किंचन प्रभो । भूतं भव्यं भविष्यच्च बलेन भरतर्षभ,शक्तिशाली भरतश्रेष्ठ! भूत, वर्तमान और भविष्य कोई भी जगत् बलमें वृष्णिवंशियोंके समान नहीं दिखायी देता
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นนาย ที่นี่มิปรากฏสิ่งใดเลยจะเสมอด้วยวงศ์วฤษณิ โอ้ผู้ประเสริฐแห่งภารตะ ในด้านกำลัง ไม่ว่าอดีต ปัจจุบัน หรืออนาคต ในโลกนี้ก็ไม่เห็นผู้ใดเทียบได้กับเชื้อสายวฤษณิ”
Verse 24
न ज्ञातिमवमन्यन्ते वृद्धानां शासने रता: । न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसा:
สัญชัยกล่าวว่า “ผู้ที่ยินดีดำรงอยู่ในวินัยที่ผู้เฒ่ากำหนด ย่อมไม่ดูหมิ่นญาติของตน แม้เหล่าเทพ อสูร คนธรรพ์ ยักษ์ นาค และรากษส ก็หาได้ประพฤติเป็นอื่นไม่”
Verse 25
जेतारो वृष्णिवीराणां कि पुनर्मानवा रणे | ये अपने कुट॒म्बीजनोंकी अवहेलना नहीं करते हैं। सदा बड़े-बूढ़ोंकी आज्ञामें तत्पर रहते हैं। देवता, असुर, गन्धर्व, यक्ष, नाग और राक्षस भी युद्धमें वृष्णिवीरोंपर विजय नहीं पा सकते; फिर मनुष्य किस गिनतीमें हैं? ।।
สัญชัยกล่าวว่า “วีรชนแห่งวฤษณิเป็นผู้พิชิต แล้วมนุษย์ธรรมดาในสนามรบจะนับเป็นอะไร? พวกเขาไม่ดูหมิ่นญาติของตน และมุ่งมั่นอยู่ในคำสั่งของผู้เฒ่า แม้เหล่าเทพ อสูร คนธรรพ์ ยักษ์ นาค และรากษส ก็ยังไม่อาจชนะวีรชนวฤษณิในสงครามได้ แล้วมนุษย์จะเทียบได้อย่างไร? อีกทั้งพวกเขาไม่เบียดเบียนทรัพย์ของพราหมณ์ ของครูอาจารย์ และของญาติของตนด้วย”
Verse 26
एतेषां रक्षितारश्न ये स्यु: कस्याज्चिदापदि । अर्थवन्तो न चोत्सिक्ता ब्रह्मुण्या: सत्यवादिन:
สัญชัยกล่าวว่า “ผู้ใดก็ตามที่ยืนเป็นผู้พิทักษ์แก่คนเหล่านี้ในยามคับขัน ย่อมเป็นผู้มีทรัพย์แต่ไม่โอหัง มั่นคงในคุณธรรมแห่งพราหมณ์ และยึดมั่นในสัจจะ”
Verse 27
ये ब्राह्मण, गुरु तथा कुटुम्बीजनोंके धन लेनेके लिये कभी हिंसा नहीं करते हैं। इन ब्राह्मण-गुरु आदिमें जो कोई भी किसी आपत्तिमें पड़े हों, उनकी ये वृष्णिवंशी रक्षा करते हैं। ये सब-के-सब धनवान, अभिमानशाून्य, ब्राह्मण-भक्त और सत्यवादी होते हैं ।।
สัญชัยกล่าวว่า “พวกเขาไม่ดูหมิ่นผู้มีความสามารถและกำลัง และยังยกผู้ยากไร้ผู้ทุกข์ยากให้พ้นความตกต่ำ เป็นผู้ภักดีต่อเทพเสมอ มีความสำรวมอินทรีย์ เป็นที่พึ่งคุ้มครองผู้อื่น และห่างไกลจากการโอ้อวดสรรเสริญตน”
Verse 28
तेन वृष्णिप्रवीराणां चक्र न प्रतिहन्यते । अपि मेरुं वहेत् कश्चित् तरेद् वा मकरालयम् । नतु वृष्णिप्रवीराणां समेत्यान्तं व्रजेन्नप
สัญชัยกล่าวว่า “เพราะฉะนั้น กระบวนทัพที่วีรบุรุษผู้เลิศแห่งวงศ์วฤษณีจัดตั้งขึ้น ย่อมไม่มีผู้ใดต้านทานได้ บุรุษคนหนึ่งอาจยกเขาพระเมรุได้ หรืออาจว่ายข้ามมหาสมุทรอันเป็นที่อยู่แห่งมกรได้; แต่ข้าแต่พระราชา เมื่อเผชิญหน้ากับหมู่ยอดนักรบวฤษณีนั้นแล้ว ไม่มีผู้ใดจะไปถึงที่สุดของกองทัพนั้นได้”
Verse 29
एतत् ते सर्वमाख्यातं यत्र ते संशय: प्रभो । कुरुराज नरश्रेष्ठ तव व्यपनयो महान्
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นนาย ณ จุดที่พระองค์ทรงมีความสงสัยนั้น ข้าพเจ้าได้อธิบายให้สิ้นกระแสแล้ว โอ้พระราชาแห่งกุรุ ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์ ความอยุติธรรมอันใหญ่หลวงของพระองค์เองนี่แหละเป็นเหตุชี้ขาดที่ทำให้สงครามนี้เริ่มเคลื่อนไป”
Verse 144
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रशंसायां चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนทฺโรณปัรวะ ภายในปัรวะแห่งการสังหารชัยทรถ ในตอนสรรเสริญสาตยกิ บทที่หนึ่งร้อยสี่สิบหก จึงสิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma-sankat around escalation in darkness: warriors pursue decisive outcomes amid reduced visibility and heightened fear, raising implicit questions about proportionality, restraint, and the ethical cost of victory-driven tactics.
Performance of duty is shown as context-sensitive: discipline, situational awareness, and measured decision-making can preserve agency even when conditions (night, noise, encirclement) amplify confusion and emotional reactivity.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-significance lies in illustrating how narrative causality in the Mahābhārata links tactical choices to cascading consequences, reinforcing the epic’s broader inquiry into dharma as tested in extreme circumstances.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.