Adhyaya 122
अर्जुनस्य गुरुधर्मविलापः तथा शैनेयकर्णयोर्युद्धारम्भः | Arjuna’s Lament on Guru-Dharma and the Opening of the Sātyaki–Karṇa Duel
Upa-parva: Saindhava-vadha-anantara Saineya–Karṇa-saṃgama (Post–Jayadratha Episode: Sātyaki vs Karṇa)
Dhṛtarāṣṭra asks Sañjaya what the Kauravas did after Jayadratha’s death. Sañjaya reports that Kṛpa Śāradvata, driven by indignation, and Aśvatthāmā together shower Arjuna with missiles from their chariots, causing severe pressure. Arjuna counters their weapons with weapons, releasing moderated arrows while intending to neutralize both teacher-figures without excessive harm. Kṛpa is struck by Arjuna’s arrows, collapses into a faint on his chariot, and is withdrawn by his charioteer; Aśvatthāmā shifts position. Seeing Kṛpa incapacitated, Arjuna laments, recalling earlier counsel that one must not strike a guru; he frames his action as potentially merit-destroying and infernal in consequence, and offers reverential salutations even while in combat. The narrative then turns: Karṇa advances, apparently unable to tolerate recent losses, and Arjuna instructs Kṛṣṇa to drive toward Karṇa’s target (Sātyaki) to prevent Sātyaki from being pushed into a fatal trajectory. Kṛṣṇa acknowledges timing and notes strategic constraints regarding Arjuna’s direct engagement with Karṇa. Sañjaya describes Kṛṣṇa’s foreknowledge and logistical signaling to Dāruka; Sātyaki mounts Kṛṣṇa’s chariot and meets Karṇa. A high-profile duel unfolds with complex chariot maneuvers; Sātyaki breaks Karṇa’s defenses, kills his horses, and renders him chariotless, after which Karṇa mounts Duryodhana’s chariot. The chapter closes with additional attrition notes: many Kaurava sons are felled by Bhīma, while Sātyaki and Arjuna continue to cause extensive losses, framed as consequences of Dhṛtarāṣṭra’s earlier misgovernance.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—यवन और काम्बोजों को जीतकर, सिंह-सा सात्यकि विचित्र ध्वज-कवच धारण किए आपकी सेना में ऐसे घुसा जैसे व्याघ्र मृगों के झुंड में। → द्रोणाचार्य और कृतवर्मा की दुस्तर व्यूह-रेखा को लाँघकर सात्यकि ‘जल-संधि’ समान कठिन मोर्चे को पार करता है। रथ-हाथी-घोड़े और पदातियों की लहरों से भरे ‘सेना-महार्णव’ के किनारे (वेला) पर वह टिककर एक-एक कर महारथियों को चुनौती देता है; कौरव रथी चारों ओर से घेरकर बाण-वर्षा करते हैं। → दुःशासन, दुःसह, दुर्मुख और स्वयं दुर्योधन सहित अनेक कौरव-वीर एक साथ सात्यकि पर शर-प्रहार करते हैं; प्रत्युत्तर में सात्यकि तीक्ष्ण, सुवर्ण-पंख वाले बाणों की घनघोर वर्षा कर रथों की पंक्तियाँ तोड़ देता है और दुर्योधन-पक्ष में भगदड़ मचा देता है। → कौरव सेना के भागने पर सात्यकि पीछा कर उन्हें और अधिक क्षत-विक्षत करता है; दुर्योधन भाइयों सहित रणभूमि से हटने/पलायन की स्थिति में आ जाता है, और कौरव पंक्तियाँ बिखर जाती हैं। → सात्यकि की प्रचण्ड गति के सामने कौरवों का अगला प्रतिरोध कौन संभालेगा—और क्या द्रोण/कृतवर्मा पुनः उसे रोक पाएँगे?
Shlokas
Verse 1
&--“&<&< श्नु नासा त्सथिस विशत्यधिकशततमो< ध्याय: सात्यकिद्वारा दुर्योधनकी सेनाका संहार तथा भाइयोंसहित दुर्योधनका पलायन संजय उवाच जित्वा यवन काम्बोजान् युयुधानस्ततो<र्जुनम् जगाम तव सैन्यस्य मध्येन रथिनां वर:
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา ยุยุธานะ (สาตยกี) ผู้เลิศในหมู่นักรบรถศึก ครั้นปราบพวกยวนะและกัมโพชะแล้ว ก็ขับรถฝ่ากลางกองทัพของพระองค์ มุ่งหน้าไปหาอรชุน
Verse 2
चारुदंष्टो नरव्याप्रो विचित्रकवचध्वज: । मृगं व्याप्र इवाजिप्रंस्तव सैन्यम भीषयत्
สัญชัยกล่าวว่า—เขามีเขี้ยวอันงาม เป็นดุจพยัคฆ์ในหมู่มนุษย์ สวมเกราะและธงอันวิจิตร เขาพุ่งเข้าด้วยความเร็ว ทำให้กองทัพของท่านหวาดผวา ประหนึ่งเสือโคร่งพุ่งตะครุบกวาง
Verse 3
पुरुषसिंह सात्यकिके दाँत बड़े सुन्दर थे। उनके कवच और ध्वज भी विचित्र थे। वे मृगकी गन्ध लेते हुए व्याप्रके समान आपकी सेनाको भयभीत कर रहे थे ।।
สัญชัยกล่าวว่า—ยุยุธานะ (สาตยกี) ขับรถศึกไปตามทางต่าง ๆ แล้วหมุนคันธนูของตนอย่างแรง คันธนูนั้นทรงพลังและรวดเร็ว ด้านหลังหุ้มทอง และประดับด้วยเครื่องหมายรูปเสี้ยวจันทร์สีทองทั่วทั้งคัน
Verse 4
रुक्माड्गदशिरस्त्राणो रुक्मवर्मसमावृत: । रुक्मध्वजथनु: शूरो मेरुशुज्मिवाबभौ
สัญชัยกล่าวว่า—วีรบุรุษสาตยกีสวมพาหุรัดและหมวกเหล็กเป็นทอง ห่มเกราะทอง ประดับด้วยธงและคันธนูทอง เขาส่องประกายดุจยอดเขาพระสุเมรุ
Verse 5
सभनुर्मण्डल: संख्ये तेजोभास्कररश्मिवान् । शरदीवोदित: सूर्यो नूसूर्यों विरराज ह
สัญชัยกล่าวว่า—ท่ามกลางสมรภูมิ สาตยกีผู้เป็นดุจ ‘สุริยะในหมู่มนุษย์’ ส่องประกายเจิดจ้า ถือคันศรเป็นวงกลม เปล่งรัศมีดุจแสงสุริยัน ราวกับดวงอาทิตย์ในฤดูสารทเพิ่งอุบัติขึ้นใหม่
Verse 6
वृषभस्कन्धविक्रान्तो वृषभाक्षो नरर्षभ: । तावकानां बभौ मध्ये गवां मध्ये यथा वृष:
สัญชัยกล่าวว่า—ผู้มีบ่ากำยำดุจโคอุสุภะ ดวงตาดุจโคอุสุภะ เป็นยอดแห่งบุรุษ เขาโดดเด่นอยู่ท่ามกลางทหารของท่าน ประหนึ่งโคอุสุภะยืนอยู่ท่ามกลางฝูงโค
Verse 7
उनके कंधे और चाल-ढाल वृषभके समान थे। नेत्र भी वृषभके ही तुल्य बड़े-बड़े थे। वे नरश्रेष्ठ सात्यकि आपके सैनिकोंके बीचमें उसी प्रकार सुशोभित होते थे, जैसे गौओंके झुंडमें साँड़की शोभा होती है ।।
สัญชัยกล่าวว่า—สาตยกีผู้เป็นยอดแห่งบุรุษ ปรากฏท่ามกลางกองทัพของท่านดุจช้างตกมัน ทั้งองอาจใหญ่โตและก้าวเดินดุจช้างคลุ้มคลั่ง ราวกับช้างมหึมาพังฝูงเข้าไปยืนกลางโขลง
Verse 8
द्रोणानीकमतिक्रान्तं भोजानीकं च दुस्तरम्
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อฝ่ากองทัพของโทรณะไปแล้ว พวกเขายังข้ามผ่านกองกำลังโภชะอันยากจะฝ่าได้อีกด้วย
Verse 9
जलसंधार्णवं तीर्त्वा काम्बोजानां च वाहिनीम् । हार्दिक्यमकरान्मुक्त तीर्ण वै सैन्यसागरम्
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อข้ามพ้นห้วงน้ำดุจมหาสมุทรและกองทัพกัมโพชะแล้ว อีกทั้งรอดพ้นจาก ‘จระเข้’ คือเหล่านักรบของหารถิกยะ เขาก็ได้ข้ามพ้นทะเลแห่งกองทัพโดยแท้
Verse 10
परिवत्र॒ुः सुसंक्रुद्धास्त्वदीया: सात्यकिं रथा: । वे सात्यकि जब द्रोणाचार्य और कृतवर्माकी दुस्तर सेनाको लाँधचकर जलसंधरूपी सिन्धुको पार करके काम्बोजोंकी सेनाका संहारकर कृतवर्मारूपी ग्राहके चंगुलसे छूटकर आपकी सेनाके समुद्रसे पार हो गये
สัญชัยกล่าวว่า: เหล่านักรบรถศึกของพระองค์เดือดดาลด้วยโทสะอันรุนแรง จึงเข้าปิดล้อมสาตยกีจากทุกทิศทุกทาง เขาฝ่ากระบวนทัพอันยากจะต้านและรอดพ้นจากภัย—ประหนึ่งหลุดจากเงื้อมมือกรตวรมะ—ข้าม “มหาสมุทร” แห่งกองทัพของพระองค์มาแล้ว; แต่ด้วยไฟแห่งการตอบโต้ เหล่าวีรชนของพระองค์ก็หวนมาล้อมเขาอีกครั้ง—ในสงคราม ความกล้าหาญย่อมเรียกการไล่ล่า และความโกรธย่อมก่อความโกรธตอบ.
Verse 11
शकुनिर्दु:सहश्वैव युवा दुर्धर्षण: क्रथ: । अन्ये च बहव: शूरा: शस्त्रवन्तो दुरासदा:
สัญชัยกล่าวว่า: ศกุนิ ทุหสหะ นักรบหนุ่มทุรธรรษณะ และกรถะ—พร้อมด้วยวีรชนอีกมาก—ล้วนถืออาวุธครบมือ แข็งแกร่งน่าเกรงขาม ยากที่ศัตรูใดจะเข้าประจัญได้.
Verse 12
अथ शब्दो महानासीत् तव सैन्यस्य मारिष
สัญชัยกล่าวว่า: แล้วแต่บัดนั้น ท่านผู้ควรเคารพเอ๋ย ในกองทัพของพระองค์ก็เกิดเสียงคำรามกึกก้องยิ่งนัก.
Verse 13
मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि । माननीय नरेश! पूर्णिमाके दिन वायुके झकोरोंसे वेगपूर्वक ऊपर उठनेवाले महासागरके समान आपकी सेनामें बड़े चोर-जोरसे गर्जन-तर्जनका शब्द होने लगा ।।
สัญชัยกล่าวว่า: “ข้าแต่มหาราชผู้ควรเคารพ! ดุจมหาสมุทรที่ถูกลมพัดโหมจนคลื่นยกสูงในวันเพ็ญ กองทัพของพระองค์ก็เกิดเสียงคำรามอันมหึมา—เสียงโห่ร้องและคำท้าทายประสานกันดั่งทะเลคลั่ง เมื่อเห็นทุกคนพุ่งเข้ามาเพื่อโจมตี วีรบุรุษผู้เลิศในหมู่ศินีจึงเพ่งมองพวกเขา.”
Verse 14
शनैर्याहीति यन्तारमब्रवीत् प्रहसन्निव | उन सबको आक्रमण करते देख शिनिप्रवर सात्यकिने अपने सारथिसे हँसते हुए-से कहा--'सूत! धीरे-धीरे चलो ।।
สัญชัยกล่าวว่า: เมื่อเห็นพวกเขาทั้งหมดพุ่งเข้ามาเพื่อโจมตี สาตยกีผู้เลิศในหมู่ศินีกล่าวกับสารถีราวกับยิ้มอยู่ว่า “สารถี จงขับช้า ๆ” “นี่คือกำลังของโอรสธฤตราษฏระที่ถูกปลุกให้เดือดพล่านเพื่อศึก—แน่นด้วยช้าง ม้า รถศึก และทหารราบ—กำลังพุ่งตรงมาหาข้า ด้วยสนามรบอันยิ่งใหญ่นี้ ข้าจะสกัด ‘มหาสมุทร’ แห่งกองทัพนั้นไว้; ด้วยเสียงคำรามแห่งรถศึกของข้า จะทำให้ทิศทั้งปวงก้องสะท้อน สั่นสะเทือนแผ่นดิน ฟ้า แม้กระทั่งท้องทะเล—ดุจชายฝั่งยับยั้งมหาสมุทรเมื่อคลื่นขึ้นเต็มน้ำ.”
Verse 15
मामेवाभिमुखं तूर्ण गजाश्वरथपत्तिमत् । नादयन् वै दिश: सर्वा रथघोषेण सारथे
Sañjaya said: “Rushing straight toward me, with elephants, horses, chariots, and foot-soldiers, he made all the directions resound with the thunder of his chariot—O charioteer.”
Verse 16
पृथिवीं चान्तरिक्षं च कम्पयन् सागरानपि । एतद् बलार्णवं सूत वारयिष्ये महारणे
Sañjaya said: “Shaking the earth and the mid-air, and even setting the oceans in turmoil—O charioteer, in this great battle I shall hold back this ocean-like surge of force.” The line conveys a warrior’s resolve to restrain overwhelming violence, framing martial prowess as disciplined control rather than mere destruction.
Verse 17
पश्य मे सूत विक्रान्तमिन्द्रस्येव महामृधे
Sañjaya said: “O charioteer, behold my hero’s prowess in this great battle—like that of Indra himself.”
Verse 18
निहतानाहवे पश्य पदात्यश्चवरथद्विपान्
Sañjaya said: “Behold—slain in the thick of battle—foot-soldiers as well as the finest chariot-warriors and elephants.” The line underscores the indiscriminate devastation of war, where rank and strength offer no refuge from death.
Verse 19
मच्छरैरग्निसंकाशैरविंद्धदेहानू सहस्रश: । “इस युद्धस्थलमें मेरे द्वारा मारे गये सहस्रों पैदलों, घुड़सवारों, रथियों और हाथीसवारोंको देखना, जिनके शरीर मेरे अग्निसदृश बाणोंद्वारा विदीर्ण हुए होंगे” ।।
Sañjaya said: “With arrows blazing like fire, he pierced bodies by the thousand. ‘Look here on this battlefield at the thousands of foot-soldiers, horsemen, chariot-warriors, and elephant-riders slain by me—men whose bodies will be torn apart by my fire-like shafts.’ While the mighty Sātyaki was speaking in this manner, all your troops, eager for battle, quickly closed in upon him, shouting commands such as, ‘Run! Strike! Stand fast! Look—look!’
Verse 20
समीपे सैनिकास्ते तु शीघ्रमीयुर्युयुत्सव: । जह्याद्रवस्व तिछेति पश्य पश्येति वादिन:
ครั้นสาตยกีผู้มีเดชยิ่งกล่าวดังนี้อยู่ ในขณะนั้นเอง ทหารทั้งปวงของพระองค์ผู้กระหายศึกก็รีบกรูกันเข้ามาใกล้ เขาร้องตะโกนว่า “วิ่งเข้า! ฆ่า! หยุด! ดู—ดู!” และถ้อยคำอื่น ๆ
Verse 21
तानेवं ब्रुवतो वीरान् सात्यकिर्निशितै: शरै: । जघान त्रिशतानश्चान् कुज्जरांश्व चतु:ःशतान्
สาตยกีผู้ว่องไวในการใช้อาวุธและชำนาญกลศึกอันพิสดาร ผู้เป็นยอดแห่งวงศ์ศินิ หัวเราะอยู่พลาง แล้วใช้ศรคมกริบสังหารนักรบม้าสามร้อยและนักรบช้างสี่ร้อยผู้ร้องตะโกนเช่นนั้นให้ล้มลง
Verse 22
स सम्प्रहारस्तुमुलस्तस्य तेषां च धन्विनाम् । देवासुररणप्रख्य: प्रावर्तत जनक्षय:,सात्यकि तथा आपकी सेनाके धनुर्धरोंका वह नरसंहारकारी युद्ध देवासुर-संग्रामके समान अत्यन्त भयंकर हो चला
การปะทะอันอึกทึกระหว่างสาตยกีกับเหล่านักธนูในกองทัพของพระองค์ได้แปรเป็นศึกคร่าชีวิตผู้คน น่าสะพรึงกลัวยิ่ง ประหนึ่งสงครามเทวะกับอสูร
Verse 23
मेघजालनिभ सैन्यं तव पुत्रस्य मारिष । प्रत्यगृह्नाच्छिने: पौत्र: शरैराशीविषोपमै:
ข้าแต่มหาราชผู้ควรเคารพ หลานแห่งศินิ คือสาตยกี ยืนหยัดเพียงลำพังต้านทานกองทัพของพระโอรสซึ่งดูดุจมวลเมฆหนาทึบ ด้วยศรอันน่าสะพรึงกลัวประหนึ่งอสรพิษมีพิษ
Verse 24
प्रच्छाद्यमान: समरे शरजालै: स वीर्यवान् । असम्भ्रमन् महाराज तावकानवधीद् बहून्
ข้าแต่มหาราช! แม้ในสนามรบสาตยกีผู้กล้าถูกปกคลุมด้วยตาข่ายแห่งศร เขาก็มิได้หวั่นไหวเลย และได้สังหารทหารของพระองค์เป็นอันมาก
Verse 25
आश्चर्य तत्र राजेन्द्र सुमहद् दृष्टवानहम् । न मोघ:ः सायकः: कश्चित् सात्यकेरभवत् प्रभो,शक्तिशाली राजेन्द्र! वहाँ सबसे महान् आश्वर्यकी बात मैंने यह देखी कि सात्यकिका कोई भी बाण व्यर्थ नहीं गया
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่ราชันผู้ประเสริฐ ณ ที่นั้นข้าพเจ้าได้เห็นอัศจรรย์อันยิ่งใหญ่ยิ่งนัก—โอ้พระองค์ผู้เป็นนาย มิได้มีศรของสาตยกีดอกใดสูญเปล่าเลย ทุกดอกล้วนต้องเป้าหมาย”
Verse 26
रथनागाश्वकलिल: पदात्यूमिसमाकुल: । शैनेयवेलामासाद्य स्थित: सैन्यमहार्णव:,रथ, हाथी और घोड़ोंसे भरी तथा पैदलरूपी लहरोंसे व्याप्त हुई आपकी सागर-सदृश सेना सात्यकिरूपी तटभूमिके समीप आकर अवरुद्ध हो गयी
สัญชัยกล่าวว่า “กองทัพของพระองค์ดุจมหาสมุทร—แน่นด้วยรถศึก ช้าง และม้า และปั่นป่วนด้วยคลื่นแห่งทหารราบ—ครั้นมาถึงฝั่งคือไศเนยะ (สาตยกี) ก็ถูกสกัดหยุดอยู่ ณ ที่นั้น ความรุกคืบถูกขวางไว้”
Verse 27
सम्भ्रान्तनरनागाश्चवमावर्तत मुहुर्मुहु: । तत् सैन्यमिषुभिस्तेन वध्यमानं समन्ततः,सात्यकिके बाणोंद्वारा सब ओरसे मारी जाती हुई आपकी सेनाके पैदल, हाथी और घोड़े सभी घबरा गये और बारंबार चक्कर काटने लगे
สัญชัยกล่าวว่า “เมื่อถูกศรของสาตยกีสังหารจากทุกทิศ ทหารราบและช้างศึกเป็นต้นของกองทัพพระองค์ก็แตกตื่น หันวนซ้ำแล้วซ้ำเล่า ถูกล้อมและถูกยิงรอบด้าน จึงตกอยู่ในความสับสนภายใต้การโจมตีของสาตยกี”
Verse 28
बश्राम तत्र तत्रैव गाव: शीतार्दिता इव । पदातिन रथं नागं सादिनं तुरगं तथा
สัญชัยกล่าวว่า “เขาทั้งหลายล้มลง ณ ที่นั้นๆ เอง ดุจโคที่ถูกความหนาวจัดครอบงำ—ทั้งทหารราบ รถศึก ช้างศึก พลม้า และม้าด้วย”
Verse 29
न तादूक् कदनं राजन् कृतवांस्तत्र फाल्गुन:
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ณ สมรภูมินั้น แม้ฟาลคุนะ (อรชุน) ก็ยังมิได้ก่อการสังหารอันรุนแรงถึงเพียงนั้น”
Verse 30
अत्यर्जुनं शिने: पौत्रो युध्यते पुरुषर्षभ:
สัญชัยกล่าวว่า—สาตยกิ หลานของศินิ ผู้เป็นยอดบุรุษดุจโคอุสุภราช ได้เข้าประจัญหน้าอรชุนในสมรภูมิและรบกันโดยตรง; ท่ามกลางศึกอันดุเดือด ความท้าทายของวีรบุรุษทั้งสองก็ถึงที่สุด
Verse 31
वीतभीर्लाघवोपेत: कृतित्वं सम्प्रदर्शयन् । शिनिपौत्र पुरुषश्रेष्ठ सात्यकि निर्भय हो बड़ी फुर्तीसे अस्त्र चलाते और अपनी कुशलताका प्रदर्शन करते हुए अर्जुनसे भी अधिक पराक्रमपूर्वक युद्ध कर रहे थे || ३० $ई || ततो दुर्योधनो राजा सात्वतस्य त्रिभि: शरै:
สัญชัยกล่าวว่า—สาตยกิ ผู้ไร้ความหวาดหวั่น เปี่ยมด้วยความว่องไว และแสดงความชำนาญในศัสตราวุธ หลานของศินิ ผู้เป็นยอดบุรุษ ได้รบอย่างองอาจในท่ามกลางศึก
Verse 32
विव्याध सूत॑ निशितैश्नतुर्भिश्चतुरों हयान् सात्यकिं च त्रिभिविद्ध्वा पुनरष्टाभिरेव च
สัญชัยกล่าวว่า—พระราชาทรงยิงศรคมสี่ดอกถูกสารถีของสาตยกิ และยิงอีกสี่ดอกทำร้ายม้าทั้งสี่; แล้วทรงแทงสาตยกิด้วยศรสามดอก และซ้ำอีกแปดดอกจนบาดแผลลึก
Verse 33
दुःशासन: षोडशभिर्विव्याध शिनिपुड्भवम् | शकुनि: पञ्चविंशत्या चित्रसेनश्व॒ पठचभि:,तदनन्तर दुःशासनने सोलह, शकुनिने पचीस और चित्रसेनने पाँच बाणोंद्वारा शिनिप्रवर सात्यकिको बींध डाला
สัญชัยกล่าวว่า—ทุศาสนะยิงสาตยกิ ผู้เป็นยอดแห่งวงศ์ศินิ ด้วยศรสิบหกดอก; ศกุนียิงด้วยยี่สิบห้าดอก และจิตรเสนยิงด้วยห้าดอก
Verse 34
दुःसह: पठचदशभिर्विव्याधोरसि सात्यकिम् | उत्स्मयन् वृष्णिशार्दटूलस्तथा बाणै: समाहतः
สัญชัยกล่าวว่า—ทุสสะห์ยิงศรสิบห้าดอกปักอกสาตยกิ; แต่สาตยกิ ผู้เป็นพยัคฆ์แห่งวงศ์วฤษณิ ยังคงแย้มยิ้ม แม้ถูกห่าศรถาโถมก็ไม่ยอมถอย
Verse 35
गाढविद्धानरीन् कृत्वा मार्गणै: सोडतितेजनै:
สัญชัยกล่าวว่า—ด้วยศรที่ทนทานมิได้และเปล่งประกายแรงกล้า เขายิงทะลวงศัตรูจนลึกยิ่งนัก ให้พวกนั้นถูกเจาะบาดเจ็บสาหัส ในกระแสสงครามอันโหดเหี้ยมนี้ ความกล้าหาญมิได้วัดด้วยความยับยั้ง หากวัดด้วยกำลังในการทำลายและกดข่มให้พ่าย
Verse 36
शैनेय: श्येनवत् संख्ये व्यचरल्लघुविक्रम: । उस युद्धस्थलमें शीघ्रतापूर्वक पराक्रम करनेवाले शिनिवंशी सात्यकि अपने अत्यन्त तेज बाणोंद्वारा शत्रुओंको गहरी चोट पहुँचाकर बाजके समान सब ओर विचरने लगे ।।
สัญชัยกล่าวว่า—ในท่ามกลางศึก ไศเนยะ (สาตยกิ) ผู้ว่องไวในวีรกรรม เคลื่อนไหวดุจเหยี่ยว เขาใช้ศรคมกริบอันเปล่งเพลิงแทงศัตรูให้บาดลึก แล้วแล่นฉับไวไปทั่วสนามรบ เป็นภาพแห่งพลังนักรบที่มีวินัย มุ่งสู่หน้าที่แห่งสงคราม
Verse 37
चित्रसेनं शतेनैव दशभिर्दु:सहं तथा
สัญชัยกล่าวว่า—เขาระดมยิงจิตรเสนด้วยศรนับร้อย และด้วยศรเพียงสิบก็ปราบทุหสะได้เช่นกัน จังหวะศึกจึงยิ่งเร่งร้อนขึ้น ความกล้าหาญถูกวัดด้วยการกดข่มให้พ่ายอย่างรวดเร็วและเด็ดขาด
Verse 38
अथान्यद् धनुरादाय श्यालस्तव विशाम्पते,प्रजानाथ! तत्पश्चात् आपके सालेने दूसरा धनुष लेकर सात्यकिको पहले आठ बाण मारे। फिर पाँच बाणोंसे उन्हें घायल कर दिया। दुःशासनने दस और दुःसहने भी तीन बाण मारे
สัญชัยกล่าวว่า—แล้วต่อมา ข้าแต่เจ้าแห่งประชา เจ้าแห่งหมู่ชน พี่เขยของท่านหยิบคันธนูอีกเล่มขึ้น เขายิงสาตยกิด้วยศรแปดดอกก่อน แล้วตามด้วยอีกห้าดอกให้บาดเจ็บ ทุศาสนะยิงสิบดอก และทุหสะยิงอีกสามดอก ดังนั้นเหล่านักรบเการพจึงร่วมกันระดมศรเพื่อกดดันสาตยกิในชุลมุนแห่งศึก
Verse 39
अष्टाभि: सात्यकिं विदृध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभि: । दुःशासनश्व दशभिर्दु:सहश्न त्रिभि: शरै:ः
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อยิงสาตยกิด้วยศรแปดดอกแล้ว เขายังแทงซ้ำด้วยอีกห้าดอก ทุศาสนะยิงสิบดอก และทุหสะยิงสามดอก ดังนั้น ข้าแต่เจ้าแห่งประชา สาตยกิจึงถูกหลายฝ่ายรุมเร้า กดดันอย่างหนักในสนามรบ
Verse 40
दुर्मुखश्न॒ द्वादशभी राजन् विव्याध सात्यकिम् | दुर्योधनस्त्रिसप्तत्या विद्ूध्वा भारत माधवम्
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา ทุรมุขแทงสาตยกีด้วยศรสิบสองดอก; และทุรโยธนะ โอเชื้อสายภารตะ ยิงมาธวะด้วยศรเจ็ดสิบสามดอก เร่งศึกให้รุดหน้าอย่างดุดันด้วยเจตนามุ่งมั่น
Verse 41
ततोअस्य निशितैर्बाणैस्त्रिभिविंव्याध सारथिम् । राजन! दुर्मुखने बारह बाणोंसे सात्यकिको क्षत-विक्षत कर दिया। भारत! इसके बाद दुर्योधनने तिहत्तर बाणोंसे युयुधानको घायल करके तीन पैने बाणोंद्वारा उनके सारथिको भी बींध डाला || ४० ई || तान् सर्वान् सहितान् शूरान् यतमानान् महारथान्
แล้วต่อมา เขาใช้ศรคมสามดอกแทงสารถีของนักรบนั้นให้ทะลุ
Verse 42
ततः स रथियनां श्रेष्ठस्तव पुत्रस्य सारथिम्
ครั้นแล้ว ยอดนักรบรถศึกผู้นั้นหันความสนใจไปยังสารถีของโอรสของพระองค์
Verse 43
पतिते सारथौ तस्मिंस्तव पुत्ररथ: प्रभो
ข้าแต่พระองค์ เมื่อสารถีนั้นล้มลง รถศึกของโอรสพระองค์ก็ตกอยู่ในภยันตรายใหญ่หลวง
Verse 44
वातायमानैस्तैरश्वैरपानीयत संगरात् । प्रभो! उस सारथिके धराशायी होनेपर आपके पुत्रका रथ हवाके समान तीव्र वेगसे भागनेवाले घोड़ोंद्वारा युद्धस्थलसे दूर हटा दिया गया ।।
ข้าแต่พระองค์ เมื่อสารถีนั้นล้มลงสู่พื้น เหล่าม้าที่แล่นดุจสายลมก็ลากรถศึกของโอรสพระองค์ให้ถอยห่างจากสนามรบอย่างรวดเร็ว แล้วต่อมา ข้าแต่พระราชา ข้าแต่องค์ผู้ครองชน โอรสของพระองค์และเหล่าทหารก็ (เมื่อกระแสศึกแปรผัน) พลอยเคลื่อนไหวตาม
Verse 45
राज्ञो रथमभिप्रेक्ष्य विद्रुता:शतशो5भवन् | राजन! प्रजानाथ! तदनन्तर आपके पुत्र और सैनिक राजा दुर्योधनके रथकी वैसी दशा देखकर सैकड़ोंकी संख्यामें भाग खड़े हुए || ४४ $ ।।
สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นเห็นราชรถของพระราชาอยู่ในสภาพเช่นนั้น ผู้คนเป็นร้อย ๆ ก็แตกตื่นหนีไป. ข้าแต่พระราชา ผู้เป็นเจ้าประชาราษฎร์! ต่อจากนั้น บรรดาพระโอรสของพระองค์และเหล่าทหาร เมื่อเห็นราชรถของพระเจ้าทุรโยธน์ตกอยู่ในสภาพอันน่าเวทนาเช่นนั้น ก็แตกพ่ายหนีไปเป็นอันมาก. ครั้นสาตยกีเห็นกองทัพนั้นกำลังหนีอยู่ ณ ที่นั้น…
Verse 46
विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि सहस्रश:
สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นขับไล่กองทัพของพระองค์ทั้งหมดให้แตกพ่ายไปทุกทิศแล้ว พวกเขาก็ผลักดันให้ถอยร่นไปเป็นพัน ๆ
Verse 47
प्रययौ सात्यकी राजन श्वेताश्वस्य रथं प्रति । राजन्! इस प्रकार आपके सहस्रों सैनिकोंको भगाकर सात्यकि श्वेतवाहन अर्जुनके रथकी ओर चल दिये ।।
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา สาตยกีมุ่งหน้าไปยังราชรถของอรชุนผู้มีม้าขาว. ครั้นเห็นวีรบุรุษผู้มีพาหาอันเกรียงไกรนั้นเคลื่อนไปข้างหน้า เหล่าทหารของพระองค์—ข้าแต่มหาบพิตร—กลับทำประหนึ่งว่าเรื่องที่เห็นอยู่ต่อหน้ามิได้เห็น แล้วหันไปทำกิจอื่น. แต่พวกเขาก็ยังสรรเสริญสาตยกี ผู้หยิบจับศร คุ้มครองสารถี และรักษาตนเองด้วยความสำรวมมีวินัย.
Verse 76
व्याप्रा इव जिघांसन्तस्त्वदीया: समुपाद्रवन् । मतवाले हाथीके समान पराक्रमी और मदोनन््मत्त गजराजके समान मन्दगतिसे चलनेवाले सात्यकि जब मदस्रावी मातंगके समान कौरव-सैनिकोंके मध्यभागमें खड़े हुए
สัญชัยกล่าวว่า—สาตยกีผู้ทรงเดชดุจพญาช้างตกมัน เคลื่อนอย่างเชื่องช้าแล้วตั้งมั่นอยู่กลางกองทัพเการพ. ครั้นนั้นเหล่านักรบของพระองค์ก็กรูกันเข้าหาเขาด้วยหมายจะฆ่า ดุจเสือโหยที่พุ่งเข้าตะครุบเหยื่อ.
Verse 113
पृष्ठतः सात्यकिं यान्तमन्वधावन्नमर्षिण: । दुर्योधन
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อสาตยกีเคลื่อนต่อไป เหล่านักรบเการพซึ่งเดือดดาลด้วยความแค้นก็ไล่ตามเขาจากด้านหลัง. ทุรโยธน์ จิตรเสน ทุศาสน วิวิงศติ ศกุนิ ทุสหะ วีรบุรุษหนุ่มทุรธรรษะ กรถะ และวีรชนผู้ยากจะปราบอีกมากมาย ต่างคว้าอาวุธด้วยโทสะ พุ่งหน้าและวิ่งตามรอยสาตยกี.
Verse 119
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिके कौरव-सेनामें प्रवेशके प्रसंगमें यवनोंकी पराजयविषयक एक सौ उन्नीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนโทรณปัรวะ ภาคชยทรถวธะ ว่าด้วยเหตุการณ์ที่สาตยกีบุกเข้าสู่กองทัพเการพ และความพ่ายแพ้ของพวกยวนะ บทที่หนึ่งร้อยสิบเก้าจึงสิ้นสุดลง
Verse 120
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे दुर्योधनपलायने विंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนโทรณปัรวะ ภาคชยทรถวธะ ว่าด้วยการบุกเข้าสมรภูมิของสาตยกีและการถอยร่นของทุรโยธนะ บทที่หนึ่งร้อยยี่สิบจึงสิ้นสุดลง
Verse 166
ला | वेलेव मकरालयम् । 'सूत! यह हाथी
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้สารถี! จงดูเถิด—กองทัพของทุรโยธนะอันแน่นขนัดด้วยช้าง ม้า รถศึก และทหารราบ กำลังกรูกันมาหาข้าด้วยความเร็วแรง พร้อมจะเข้ารบ ในมหาสมรภูมินี้ ข้าจะสกัด ‘มหาสมุทรแห่งกองทัพ’ มิให้รุกคืบ ด้วยเสียงคำรามแห่งรถศึกให้ก้องไปทั่วทุกทิศ สะเทือนทั้งแผ่นดิน ฟ้า และแม้แต่ท้องทะเล—ดุจผืนดินริมฝั่งยับยั้งมหาสมุทรที่พองคลื่นในคืนวันเพ็ญ”
Verse 176
एष सैन्यानि शत्रूणां विधमामि शितै: शरै: । 'सारथे! इस महायुद्धमें देवराज इन्द्रके समान मेरा पराक्रम तुम देखो। मैं अभी-अभी अपने पैने बाणोंसे शत्रुओंकी सेनाओंका संहार कर डालता हूँ
“ข้าจะบดขยี้กองทัพศัตรูด้วยศรอันคมกริบของข้า โอสารถี! ในมหายุทธนี้จงดูเถิด—เดชานุภาพของข้าเสมอด้วยพระอินทร์ ราชาแห่งเทวะ; ณ บัดนี้เอง ข้าจะทำลายกองทัพศัตรูด้วยศรอันแหลมคม”
Verse 283
अदिद्धं तत्र नाद्राक्षं युयुधानस्य सायकै: । सर्दीसे पीड़ित हुई गायोंके समान आपकी सारी सेना वहीं चक्कर लगा रही थी। मैंने वहाँ एक भी पैदल
สัญชัยกล่าวว่า “ที่นั่น ข้ามิได้เห็นนักรบผู้ใดที่ไม่ถูกศรของยุยุธานะเจาะทะลวงเลย กองทัพของท่านทั้งมวล บาดเจ็บและหลงสับสน วนเวียนอยู่ ณ ที่นั้น—ประหนึ่งโคที่ถูกโรคภัยเบียดเบียน ข้ามิได้เห็นเลยว่า จะมีทหารราบ นักรบบนรถศึก ผู้ขี่ช้าง หรือผู้ขี่ม้า ผู้ใดที่ไม่ถูกศรของยุยุธานะปักตรึง”
Verse 293
यादृक् क्षयमनीकानामकरोत् सात्यकिर्नूप । राजन! नरेश्वर! सात्यकिने आपके सैनिकोंका जैसा संहार किया था, वैसा वहाँ अर्जुनने भी नहीं किया था
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ผู้เป็นเจ้าแห่งมนุษย์! ความพินาศที่สาตยกีก่อขึ้นท่ามกลางกระบวนทัพนั้นร้ายแรงยิ่งนัก ถึงกับแม้อรชุนก็ยังมิอาจกระทำได้เช่นนั้น ณ ที่นั้น การสังหารที่สาตยกีกระทำต่อกองทัพของพระองค์เกินกว่าที่แม้ยอดนักธนูจะคาดหมายได้ว่าเป็นไปได้”
Verse 343
तानविध्यन्महाराज सवनिव त्रिभिस्त्रिभि: | इसके बाद दुःसहने सात्यकिकी छातीमें पंद्रह बाण मारे। महाराज! इस प्रकार उन बाणोंसे आहत होकर वृष्णिवंशके सिंह सात्यकिने मुसकराते हुए ही उन सबको ही तीन- तीन बाणोंसे घायल कर दिया
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช! เขายิงพวกนั้นดุจอินทราในกาลก่อน ให้แต่ละคนถูกศรสามดอก แล้วทุสสหะก็แทงอกสาตยกีด้วยศรสิบห้าดอก แต่สาตยกี—สิงห์แห่งวงศ์วฤษณิ—แม้บาดเจ็บด้วยศรเหล่านั้น ก็ยังยิ้มอยู่ และตอบโต้ทำให้พวกเขาทั้งหมดบาดเจ็บอีกครั้ง คนละสามดอก”
Verse 363
दुर्योधन त्रिभिरबाणिरभ्यविध्यत् स्तनान्तरे । उन्होंने सुबलपुत्र शकुनिके धनुष और दस्ताने काटकर दुर्योधनकी छातीमें तीन बाण मारे
สัญชัยกล่าวว่า เขายิงทุรโยธนะด้วยศรสามดอกตรงระหว่างอกทั้งสอง แล้วตัดคันธนูและเครื่องป้องกันมือของศกุนิ บุตรสุพล จากนั้นก็ปักศรอีกสามดอกลงที่อกของทุรโยธนะ
Verse 413
पज्चभि: पज्चभिर्बाणै: पुनर्विव्याध सात्यकि: | तब सात्यकिने एक साथ विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले उन समस्त शूरवीर महारथियोंको पुन: पाँच-पाँच बाणोंसे घायल कर दिया
สัญชัยกล่าวว่า “สาตยกียิงพวกนั้นอีกครั้ง คนละห้าดอก แล้วเหล่ามหารถีผู้กล้าหาญซึ่งร่วมแรงกันเพื่อชัยชนะทั้งหมดนั้น เขาก็ทำให้บาดเจ็บอีกหน คนละห้าดอกเช่นกัน”
Verse 426
आजघानाशु भल्लेन स हतो न्यपतद् भुवि । तत्पश्चात् रथियोंमें श्रेष्ठ सात्यकिने आपके पुत्रके सारथिके ऊपर शीघ्र ही एक भल्लका प्रहार किया। सारथि उसके द्वारा मारा जाकर पृथ्वीपर गिर पड़ा
สัญชัยกล่าวว่า “เขาฟาดด้วยศรภัลละอย่างรวดเร็ว ผู้นั้นถูกสังหารและล้มลงสู่พื้นดิน ครั้นแล้วสาตยกี—ผู้เลิศในหมู่นักรบรถศึก—ก็ยิงศรภัลละใส่สารถีของพระโอรสอย่างฉับไว สารถีถูกศรนั้นคร่าชีวิตและทรุดลงสู่แผ่นดิน”
Verse 456
अवाकिरच्छरैस्तीक्ष्ण रुक्मपुड्खै: शिलाशितै: । भारत! आपकी सेनाको भागती देख सात्यकिने सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले तीखे बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
โอ้ภารตะ! ครั้นสาตยกีเห็นกองทัพของท่านแตกหนี ก็เริ่มโปรยสายฝนแห่งศรอันเกรี้ยวกราด—ศรคมกริบลับกับหิน มีปีกทอง—ถาโถมเพื่อสกัดการแตกพ่ายและเร่งศึกให้รุดหน้า
Verse 3736
दुःशासन तु विंशत्या विव्याध शिनिपुड्भव: । फिर शिनिवंशके प्रमुख वीरने चित्रसेनको सौ, दुःसहको दस और दुःशासनको बीस बाणोंसे घायल कर दिया
วีรบุรุษผู้กำเนิดในวงศ์ศินีได้ยิงทะลวงทุศาสนะด้วยศรยี่สิบดอก; แล้วนักรบเอกแห่งวงศ์ศินีนั้นก็ทำให้จิตรเสนะบาดเจ็บด้วยศรร้อยดอก ทุสหะด้วยสิบดอก และทุศาสนะด้วยยี่สิบดอก
Frequently Asked Questions
Arjuna confronts the conflict between battlefield necessity and the prohibition against harming one’s ācārya: he neutralizes Kṛpa under pressure, then interprets the act through the lens of guru-obligation and karmic consequence.
Instruction (vidyā) creates enduring ethical debt; even justified action can require moral reckoning. The chapter models reflective accountability—evaluating conduct not only by outcome but by relational duty and intention.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is functional and ethical—Sañjaya frames events as consequence-laden history, culminating in an attribution of large-scale loss to earlier failures of counsel and governance.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.