Shloka 74
भीष्मस्य मध्याह्नयुद्धवर्णनम् / Mid-day Battle Description: Bhīṣma Engaged by the Pāñcālas
अश्वास्तरपरिस्तोमै राड्कवैर्मुदितैस्तथा । नरेन्द्रचूडामणिभिर्विचित्रैश्व महाधनै:,जहाँ-तहाँ गिरे हुए विचित्र उष्णीष (पगड़ी आदि), पानीकी तरह बरसाये गये सुवर्णभूषित नाना प्रकारके बाण, घोड़ोंकी जीन, झूल और उनकी पीठपर बिछाने योग्य रंकु नामक मृगोंके कोमल चर्ममय आसन, जो पैरोंसे कुचलकर धूलमें सन गये थे तथा नरेशोंके मुकुटमें आबद्ध बहुमूल्य एवं विचित्र मणिरत्न सब ओर बिखरे पड़े थे
sañjaya uvāca |
aśvāstara-paristomai rāḍkavair muditais tathā |
narendra-cūḍāmaṇibhir vicitraiś ca mahādhanaiḥ ||
สัญชัยกล่าวว่า—ทั่วทุกแห่งมีเครื่องม้ากระจัดกระจาย ทั้งอานและผ้าคลุม ตลอดจนเบาะนั่งที่ทำจากหนังอ่อนของกวางรึṅกุซึ่งเคยปูบนหลังม้า บัดนี้ถูกเหยียบย่ำจนเปื้อนฝุ่นอยู่เกลื่อนกลาด ข้างกันนั้นมีศรนานาชนิดประดับทองร่วงหล่นราวกับถูกเทราดดุจสายน้ำ และอัญมณีล้ำค่าหลากสีที่เคยฝังอยู่ในมงกุฎของกษัตริย์ก็หลุดร่วงกระจายไปทุกทิศ—ภาพแห่งราชศรีที่ถูกสงครามโค่นล้ม
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the fragility of worldly power: royal insignia and wealth—crowns, gems, fine gear—are rendered meaningless when war reduces them to scattered debris. It implicitly warns that pride in status and possessions is unstable, especially amid adharma-driven conflict.
Sañjaya is describing the battlefield scene after intense fighting: horse equipment, soft coverings made from deer hide, and valuable crown-gems are lying trampled and dispersed everywhere, conveying the scale of destruction and the fall of royal grandeur.