Shloka 34
Adhyāya 92: Irāvanta-śoka, punaḥ-pravṛttiḥ saṅgrāmasya
Arjuna’s grief and the battle’s renewed intensity
निज्द्रिश्न श्वसद्धिश्व कूजद्धिश्व गतासुभि: । हयैर्बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर्धरा
niśvasadbhir kūjadbhir gatāsubhiś ca hayair babhau naraśreṣṭha nānārūpadharair dharā | rājan |
สัญชัยกล่าวว่า โอ พระราชา ที่นั้นมีม้าบ้างยังหอบหายใจยาว ๆ บ้างส่งเสียงครางแผ่วพร่า และอีกมากมายไร้วิญญาณแล้ว โอ นรश्रेष्ठ พื้นดินซึ่งถูกปกคลุมด้วยม้านานารูป จึงปรากฏเป็นภาพอัศจรรย์แต่สยดสยอง
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the stark reality of war: life is fragile, suffering is immediate, and even noble duty (kṣatriya-dharma) unfolds amid grievous loss. It invites ethical reflection on the human and animal cost that accompanies righteous or necessary conflict.
Sañjaya describes the battlefield to the king: the ground is covered with fallen horses—some still breathing or faintly crying, many already dead—creating a grim scene of devastation during the Kurukṣetra war.