Shloka 106
Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)
यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया । महाराज! उस समय एक-दूसरोंको मार डालनेकी इच्छा रखकर सब योद्धा अपने और परायेकी पहचान नहीं कर पाते थे। शत्रुओंके साथ भीमसेनका वह युद्ध सहसा उसी प्रकार अत्यन्त भयंकर हो चला, जैसे विशाल दैत्य-सेनाके साथ देवराज इन्द्रका युद्ध हुआ करता है,ततः शान्तनवो भीष्म: श्रुत्वा त॑ं निनदं रणे । अभ्ययात् त्वरितो भीम॑ व्यूढानीक: समन्तत: तदनन्तर शान्तनुनन्दन भीष्म रणभूमिमें उस कोलाहलको सुनकर अपनी सेनाको सब ओरसे व्यूह-बद्ध करके तुरंत ही भीमसेनके पास आये
yathendrasya mahārāja mahatyā daityasenayā | tataḥ śāntanavo bhīṣmaḥ śrutvā taṃ ninadaṃ raṇe | abhyayāt tvarito bhīmaṃ vyūḍhānīkaḥ samantataḥ ||
ข้าแต่มหาราชา ศึกนั้นพลันกลายเป็นความน่าสะพรึงยิ่งนัก ดุจอินทร์รบกับกองทัพอสูรอันมหึมา ครั้นภีษมะโอรสแห่งศานตนุได้ยินเสียงอึกทึกในสนามรบ ก็จัดทัพให้ตั้งกระบวนรอบด้าน แล้วเร่งรุดเข้าหาภีมะโดยพลัน
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical weight of kṣatriya leadership in war: when violence swells into chaos, commanders respond by restoring order through disciplined formation (vyūha) and direct engagement, aiming to contain the battlefield’s disorder rather than let it become indiscriminate slaughter.
The fighting grows extremely fierce—likened to Indra battling a huge demon host. Hearing the battlefield’s roar, Bhīṣma quickly advances toward Bhīma, surrounding the area with his troops arranged in a coordinated battle formation.