Shloka 2

संजय उवाच (तावका: पाण्डवै: सार्थ यथायुध्यन्त तच्छूणु ।) समं॑ व्यूढेष्वनीकेषु संनद्धरुचिरध्वजम्‌ । अपारमिव संदृश्य सागरप्रतिमं बलम्‌,संजयने कहा--राजन्‌! आपके पुत्रोंने पाण्डवोंके साथ जिस प्रकार युद्ध किया, वह बताता हूँ, सुनिये। जब सब सेनाओंकी व्यूह-रचना हो गयी, तब समस्त सेना एक होकर एक अपार महासागरके समान प्रतीत होने लगी। उसमें सब ओर रथ आदिमें आबद्ध सुन्दर ध्वजा फहराती दिखायी देती थी। उसे देखकर सैनिकोंके बीचमें खड़ा हुआ आपका पुत्र दुर्योधन आपके सभी योद्धाओंसे इस प्रकार बोला--“कवचधारी वीरो! युद्ध आरम्भ करो”

sañjaya uvāca | tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yathāyudhyanta tac chṛṇu | samaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu saṃnaddha-rucira-dhvajam | apāram iva saṃdṛśya sāgara-pratimaṃ balam |

สัญชัยกล่าวว่า “ขอพระองค์ทรงสดับว่า บุตรของพระองค์รบกับปาณฑพอย่างไร เมื่อกองทัพจัดกระบวนทัพเสร็จสิ้นแล้ว กำลังพลนั้น—เหล่านักรบสวมเกราะและธงงามโบกสะบัด—ดูประหนึ่งมหาสมุทรกว้างใหญ่ไร้ฝั่ง”

संजयःSanjaya
संजयः:
Karta
TypeNoun
Rootसंजय
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
समम्equally; together
समम्:
TypeIndeclinable
Rootसम
व्यूढेषुwhen arranged (in battle-array)
व्यूढेषु:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootव्यूढ
FormNeuter, Locative, Plural
अनीकेषुin the armies/divisions
अनीकेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअनीक
FormNeuter, Locative, Plural
संनद्धarmoured; equipped
संनद्ध:
TypeAdjective
Rootसंनद्ध
FormNeuter, Accusative, Singular
रुचिरbeautiful
रुचिर:
TypeAdjective
Rootरुचिर
FormNeuter, Accusative, Singular
ध्वजम्banner/standard
ध्वजम्:
Karma
TypeNoun
Rootध्वज
FormMasculine, Accusative, Singular
अपारम्boundless
अपारम्:
TypeAdjective
Rootअपार
FormNeuter, Accusative, Singular
इवlike; as if
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
संदृश्यhaving seen; on seeing
संदृश्य:
TypeIndeclinable
Rootसम्+दृश्
FormAbsolutive (Gerund)
सागरocean
सागर:
TypeNoun
Rootसागर
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रतिमम्resembling; comparable to
प्रतिमम्:
TypeAdjective
Rootप्रतिम
FormNeuter, Accusative, Singular
बलम्army; force
बलम्:
Karma
TypeNoun
Rootबल
FormNeuter, Accusative, Singular

संजय उवाच

S
Sanjaya
D
Duryodhana
P
Pāṇḍavas
K
Kauravas (Tāvakāḥ)
A
army/host (balam)
B
banners (dhvaja)
O
ocean/sea (sāgara)

Educational Q&A

The verse frames war as an organized, collective undertaking shaped by leadership and martial duty: once formations are set, the massed force becomes overwhelming like an ocean, and commanders (here Duryodhana) incite armoured warriors to act—highlighting how intention and command can mobilize immense power, for good or ill, within the dharma-bound sphere of kṣatriya warfare.

Sanjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that both sides have completed their battle-formations; the combined spectacle of armoured troops and banners looks like a boundless sea. In response to this sight, Duryodhana addresses his warriors and urges them to commence the fighting.