Shloka 52
भीष्मपर्व — अध्याय 54: फल्गुन-प्रतिरोधः, सौबली-व्यूह-विध्वंसः, दुर्योधन-भीष्म-संवादः
एते जनपदा राजनू् दक्षिणं पक्षमाश्रिता: । पट्च्चर
ete janapadā rājan dakṣiṇaṁ pakṣam āśritāḥ | paṭaccaraḥ pauṇḍraḥ pauravaś ca tathā niṣādāḥ saha | pṛṣṭhabhāge tu svayaṁ rājā yudhiṣṭhiraḥ sthitaḥ | bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaś ca krauñcapakṣiṇoḥ pakṣasthāne niyuktau | draupadeyāś cābhimanyuḥ mahārathaḥ sātyakiś ca saha piśācā dāradāḥ pauṇḍrāḥ kuṇḍīviṣāḥ mārutāḥ dhenukāḥ taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ bāhlīkāḥ tittirāḥ colāḥ pāṇḍyāś ca dakṣiṇapakṣam āśritya tasthuḥ || aniniveśyās tu huṇḍāś ca mālavā dānabhāryāḥ śabarā uddasā vatsā nākulāś ca | tayor ubhayor bhrātroḥ nakula-sahadevayoḥ vāmapakṣo 'śritaḥ ||
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา กำลังจากแว่นแคว้นเหล่านี้เข้าประจำ ณ ปีกขวา พวกปฏัจจระ ปุณฑระ เปารวะ และนิษาท ถูกจัดวางไว้ที่นั่น; ส่วนพระเจ้ายุธิษฐิระทรงยืน ณ ด้านหลังเป็นหลักค้ำจุนกระบวนทัพ ภีมเสนกับธฤษฏทยุมน์ได้รับแต่งตั้งให้ประจำตำแหน่งปีกทั้งสองของ ‘กระบวนครุญจ์’ (Krauñca) พร้อมด้วยบุตรของเทราปที อภิมันยุ และสาตยกีผู้เป็นมหารถะ พวกปิศาจะ ดารทะ ปุณฑระ กุณฑิวิษะ มารุตะ ธেনุกะ ตังคณะ ปรตังคณะ พาหลีกะ ติตติระ โจฬะ และปาณฑยะ ต่างยืนอาศัยปีกขวา ส่วนปีกซ้ายจัดแถวด้วยอนินิเวศยะ หุณฑะ มาลวะ ดานภารยะ ศবর อุททสะ วัตสะ และนากุล; และสองพี่น้อง นกุลกับสหเทวะ รับภาระดูแลปีกซ้ายนั้น”
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights dharmic kingship and disciplined leadership in war: a ruler supports the whole host by taking a stabilizing position, while capable commanders are assigned to critical posts. Order, responsibility, and proper delegation are presented as ethical necessities even amid violence.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra how the Pāṇḍava side is arranged in the Krauñca (crane) formation: Yudhiṣṭhira stands in the rear, Bhīma and Dhṛṣṭadyumna hold the wing positions, and various allied peoples are distributed to the right and left wings along with key warriors like Abhimanyu and Sātyaki.