Previous Verse
Next Verse

Shloka 34

भीष्मपर्व — अध्याय 54: फल्गुन-प्रतिरोधः, सौबली-व्यूह-विध्वंसः, दुर्योधन-भीष्म-संवादः

तथा त्वमपि पाण्डूनां सेनानी: पुरुषर्षभ । “तुम मेरे सेनापति हो, भगवान्‌ श्रीकृष्णके समान पराक्रमी हो। पुरुषरत्न! पूर्वकालमें भगवान्‌ कार्तिकेय जिस प्रकार देवताओंके सेनापति हुए थे, उसी प्रकार तुम भी पाण्डवोंके सेनानायक होओ' ।।

sañjaya uvāca |

tac chrutvā jahṛṣuḥ pārthāḥ pārthivāś ca mahārathāḥ |

sādhu sādhv iti tad vākyam ūcuḥ sarve mahīkṣitaḥ ||

punar apy abravīd rājā dhṛṣṭadyumnaṁ mahābalam |

sa tvaṁ puruṣaśārdūla vikrameṇa jahi kauravān |

ye cānye pṛthivīpālāḥ pradhānāḥ puruṣarṣabha ||

“ฉันใด ท่านก็ฉันนั้น โอ้ยอดบุรุษ—ท่านเป็นแม่ทัพแห่งปาณฑพทั้งหลาย” ครั้นได้สดับถ้อยคำของยุธิษฐิระแล้ว บรรดาบุตรแห่งปาณฑุและกษัตริย์มหารถีทั้งปวงต่างยินดี พร้อมกล่าวสรรเสริญว่า “สาธุ! สาธุ!” แล้วกษัตริย์ยุธิษฐิระจึงตรัสแก่ธฤษฏทฺยุมน์ผู้มีกำลังยิ่งอีกครั้งว่า “โอ้พยัคฆ์แห่งหมู่มนุษย์ จงใช้เดชกล้าปราบเหล่ากุรุ (คุรพ) ให้ราบคาบ และกษัตริย์ผู้เป็นใหญ่ทั้งหลายอื่นๆ ที่ยืนอยู่ฝ่ายเขาด้วย”

सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Form—, Nominative, Singular
पुरुषशार्दूलO tiger among men
पुरुषशार्दूल:
Adhikarana
TypeNoun (vocative epithet)
Rootपुरुष-शार्दूल
FormMasculine, Vocative, Singular
विक्रम्यhaving shown valor / exerting prowess
विक्रम्य:
Karana
TypeVerb (absolutive)
Rootवि-क्रम्
FormAbsolutive (Gerund), —, —
जहिkill, slay
जहि:
Karma
TypeVerb
Rootहन्
FormImperative, Second, Singular
कौरवान्the Kauravas
कौरवान्:
Karma
TypeNoun
Rootकौरव
FormMasculine, Accusative, Plural
येwho
ये:
Karta
TypePronoun (relative)
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Root
अन्येothers
अन्ये:
Karta
TypeAdjective (substantive use)
Rootअन्य
FormMasculine, Nominative, Plural
पृथिवीपालाःkings (protectors of the earth)
पृथिवीपालाः:
Karta
TypeNoun
Rootपृथिवीपाल
FormMasculine, Nominative, Plural
प्रधानाःchief, foremost
प्रधानाः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रधान
FormMasculine, Nominative, Plural
पुरुषर्षभO bull among men / best of men
पुरुषर्षभ:
Adhikarana
TypeNoun (vocative epithet)
Rootपुरुष-ऋषभ
FormMasculine, Vocative, Singular

संजय उवाच

S
Sanjaya
Y
Yudhiṣṭhira
D
Dhṛṣṭadyumna
P
Pāṇḍavas (Pārthas)
K
Kauravas
M
Mahārathas
K
Kings (Pārthivas/Mahīkṣitas/Pṛthivīpālas)

Educational Q&A

The passage highlights kṣatriya-dharma in wartime: a leader’s responsibility is to strengthen morale, affirm capable command, and direct force toward the opposing army with clarity and courage, while the community of allies supports and endorses righteous resolve.

After Yudhiṣṭhira’s earlier commendation, the Pāṇḍavas and allied kings applaud his words. Yudhiṣṭhira then turns again to Dhṛṣṭadyumna, urging him to lead with valor and to strike the Kauravas and their principal allied rulers.