Shloka 30
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
छत्राणि च महाहाणि पताकाश्न विशाम्पते । हयौघाश्र रथौघाक्ष नरौघाश्रैव भारत
sañjaya uvāca | chatrāṇi ca mahāhāṇi patākāś ca viśāmpate | hayaughāś ca rathaughāś ca naraughāś caiva bhārata | jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้เจ้าแห่งมนุษย์ ทั้งร่มฉัตรใหญ่และธงทิวปรากฏอยู่ทั่วทุกแห่ง และโอ้ภารตะ มวลหมู่ม้า มวลหมู่รถศึก และมวลหมู่นักรบก็หลั่งไหลดุจคลื่น ครั้นเมื่อภีษมะ—ยอดนักรบผู้เป็นเลิศ—ถูกผู้มุ่งหมายจะสังหารกรูกันเข้าประชิด ในกาลนั้นเองศึกใหญ่ตุมุลก็กำเริบขึ้น ภาพนั้นชี้ให้เห็นว่า ในสงคราม แม้ผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดก็ถูกดึงเข้าสู่พายุแห่งปณิธานร่วม—เมื่อแรงผลักให้คุ้มครองฝ่ายตนและแรงผลักให้โค่นศัตรูปะทะกันในเสียงกึกก้องเดียว”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral gravity and inevitability of escalation in war: once collective intent fixes on destroying a key opponent, the conflict becomes a sweeping, impersonal storm (tumulaṃ mahat), where symbols of royalty and order (parasols, banners) stand amid mass violence—inviting reflection on kṣatriya-duty and the cost of pursuing victory.
Sañjaya describes the battlefield swelling with visible insignia (parasols, banners) and dense formations of horses, chariots, and infantry. At this moment, warriors converge with the intent to kill the foremost fighter (contextually Bhīṣma), and the fighting erupts into a great, chaotic clash.