Shloka 24
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
चक्रे भग्ने युगे छिन्ने एकथधुयें हये हत:
cakre bhagne yuge chinne ekathādhūye haye hataḥ | jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา เมื่อกงล้อแตก แอกหัก และม้าซึ่งเทียมอยู่กับเพลาเดียวถูกสังหาร—จนรถศึกเหลือม้าเพียงตัวเดียว—ครั้นยอดนักรบ (ภีษมะ) รุกไปด้วยเจตนาสังหาร ศึกอันใหญ่หลวงและอื้ออึงก็ปะทุขึ้น”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the fragility of worldly power in war: even the greatest warriors become vulnerable when their supports (chariot, horses, equipment) fail. Ethically, it underscores kṣatriya-dharma’s harsh reality—duty-driven combat escalates when a feared slayer advances, compelling others to intervene to protect their side.
Sañjaya describes a critical moment in battle: a chariot is disabled (wheel broken, yoke cut, horse killed), and as the foremost warrior advances with lethal intent, the fighting swells into a fierce, chaotic clash as opposing forces surge to attack or defend.