Shloka 11
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
एके रथं पर्यवहंस्तुरगा: सतुरड्रमम् । युवानं निहतं वीरं लम्बमानं सकार्मुकम्
sañjaya uvāca | eke rathaṁ paryavahaṁs turagāḥ sa-turaṅgamam | yuvānaṁ nihataṁ vīraṁ lambamānaṁ sa-kārmukam, jighāṁsantaṁ yudhāṁ śreṣṭha tadā āsīt tumulaṁ mahat |
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ม้าบางพวกพารถศึกไปด้วยอย่างไร้การควบคุม วิ่งพล่านไปทั่ว ที่รถนั้นมีวีรบุรุษหนุ่มผู้ถูกสังหารห้อยอยู่ ยังติดอยู่กับคันธนูของตน เมื่อเหล่านักรบแนวหน้ารุกเข้ามาด้วยเจตนาจะฆ่า ในขณะนั้นเอง การปะทะก็กลายเป็นศึกใหญ่ อื้ออึงน่าสะพรึงกลัว”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the grim ethical cost of war: even heroic youth can be reduced to a lifeless body amid chaos, while combatants—driven by the intent to kill—intensify the tumult. It implicitly warns that kṣatriya valor operates within a tragic field where dharma and destruction coexist.
Sañjaya reports a moment of battlefield confusion: horses bolt while still hauling a chariot, and a young warrior lies slain, hanging from the chariot with his bow. Meanwhile, leading fighters surge forward with lethal intent, and the fighting swells into a great uproar.