Shloka 56
Bhīmasena’s Kalinga Engagement and the Approach of Bhīṣma (भीमसेन-कालिङ्ग-संग्रामः)
न शेकुश्वलितुं केचित् संनिपत्य रथा रथै: । रथोंके ईषादण्ड और कूबर भी सामने आये हुए रथोंके ईषादण्ड और कूबरोंसे भिड़कर टूक-टूक हो गये। एक दूसरेको मार डालनेकी इच्छा रखनेवाले कितने ही रथ दूसरे रथोंसे आमने-सामने भिड़कर एक पग भी इधर-उधर चल न सके
na śekuś valituṃ kecit sannipatya rathā rathaiḥ |
สัญชัยกล่าวว่า “บางคนแม้แต่จะหันรถศึกก็ทำมิได้ ครั้นประชิดกันแล้ว รถศึกก็ปะทะรถศึกตรงหน้า เสาและแอกของรถเมื่อชนกับเสาและแอกของฝ่ายตรงข้ามก็แตกเป็นเสี่ยง ๆ รถศึกจำนวนมากซึ่งถูกขับเคลื่อนด้วยความใคร่ฆ่ากัน พุ่งชนกันประจันหน้า จนขยับไปทางซ้ายหรือขวาได้แม้เพียงก้าวเดียว”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how uncontrolled aggression and the single-minded urge to kill can trap warriors in chaos, where even basic maneuvering fails; it implicitly contrasts disciplined martial conduct with blind fury that destroys both means (chariots) and agency (movement).
Sañjaya describes a dense clash of chariots in the Kurukṣetra war: chariots press together so tightly that some cannot turn, and the poles and yokes smash as cars collide head-on, leaving many vehicles jammed and immobile.