Shloka 18
Bhīmasena’s Kalinga Engagement and the Approach of Bhīṣma (भीमसेन-कालिङ्ग-संग्रामः)
गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभि: | दन्तिदन्तावभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभि:
sañjaya uvāca | gadāmusalarugṇānāṃ bhinnānāṃ ca varāsibhiḥ | dantidantāvabhinnānāṃ mṛditānāṃ ca dantibhiḥ ||
สัญชัยกล่าวว่า—ในสมรภูมินั้น ชายเป็นอันมากถูกกระบองและคทาฟาดจนแขนขาแหลกหัก; เป็นอันมากถูกดาบชั้นเลิศฟันจนขาดสะบั้น; เป็นอันมากถูกงาช้างแทงฉีกกาย และเป็นอันมากถูกช้างเหยียบย่ำบดขยี้. ดังนั้นหมู่นักรบอันนับไม่ถ้วน ผู้ราวกับกึ่งตาย ก็ตะโกนเรียกหากันไปมา. โอ ภารตะ เสียงคร่ำครวญอันน่าสยดสยองของพวกเขาดังก้องประหนึ่งโกลาหลของเหล่าวิญญาณ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the concrete suffering produced by warfare—maiming, dismemberment, trampling—thereby sharpening the ethical tension in the epic: even when war is framed as dharma for kṣatriyas, its reality is mass anguish, demanding sober moral reflection rather than triumphalism.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the scene on the battlefield: warriors are broken by maces and clubs, cut down by swords, ripped by elephants’ tusks, and crushed under elephants, while the half-dead cry out in terrifying lamentation.