Shloka 11
Bhīmasena’s Kalinga Engagement and the Approach of Bhīṣma (भीमसेन-कालिङ्ग-संग्रामः)
अच्छी तरह शिक्षा पाये हुए कितने ही हाथी तथा श्रेष्ठ गज
sañjaya uvāca—susaṃskṛtā bahavo hastinaś ca śreṣṭhā gajāś ca, yeṣāṃ gaṇḍasthalebhyo madaḥ sravati sma, te ṛṣṭi-tomara-nārācair viddhāḥ, marma-vidīrṇatvāc cighghāṭantaḥ prāṇaśūnyā bhūmau nipetūḥ; kecid bhayānaka-cītkāraṃ kurvāṇāḥ sarvā diśo vidudruvuḥ.
สัญชัยกล่าวว่า—ช้างเป็นอันมากที่ฝึกดีและเป็นกชผู้ประเสริฐ มีน้ำมันตกมันไหลจากขมับ ถูกแทงด้วยหอก พลอง และลูกศรเหล็ก ครั้นมรรมหรือจุดสำคัญถูกฉีกขาด ก็ร้องลั่นด้วยความเจ็บปวดแล้วล้มลงสิ้นใจบนพื้นดิน; ส่วนบางเชือกส่งเสียงกรีดร้องน่าสะพรึงแล้วแตกหนีไปทุกทิศทาง
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the grievous consequences of warfare: strength, training, and nobility cannot protect beings from the indiscriminate destruction of battle. It implicitly invites ethical reflection on the cost of conflict and the suffering inflicted on even non-human participants compelled into war.
Sanjaya describes the battlefield where many musth elephants are pierced by spears, javelins, and iron arrows. With their vital points torn, they trumpet, collapse dead, and some flee in terror in all directions, conveying chaos and devastation among the war-elephants.