Shloka 43
भीष्मविक्रमदर्शनं तथा क्रौञ्चारुणव्यूहविधानम् | Bhīṣma’s Ascendancy and the Organization of the Krauñcāruṇa Formation
अन्त: करणका निग्रह करना
antaḥkaraṇasya nigrahaḥ, indriyāṇāṃ damaḥ, dharmapālanārthaṃ duḥkha-sahiṣṇutā, bahiḥ-antar-śaucaṃ, aparādhakṣamā, mana-indriya-śarīrāṇāṃ ārjavam, veda-śāstra-īśvara-paraloka-ādiṣu śraddhā, veda-śāstrādhyayana-adhyāpanaṃ, paramātma-tattvānubhavaś ca—etāni sarvāṇi brāhmaṇasya svabhāvajāni karmāṇi. śauryaṃ tejo dhṛtir dākṣyaṃ yuddhe cāpy apalāyanam, dānaṃ īśvarabhāvaś ca—kṣātraṃ karma svabhāvajam.
การสำรวมจิตภายใน การข่มอินทรีย์ ความอดทนต่อความลำบากเพื่อธรรมา ความบริสุทธิ์ทั้งภายนอกและภายใน การให้อภัยความผิดของผู้อื่น ความตรงไปตรงมาของใจ–อินทรีย์–กาย ศรัทธาต่อพระเวทและศาสตรา ต่อพระเป็นเจ้าและโลกหน้า การศึกษาและสั่งสอนวิชาศักดิ์สิทธิ์ และการประจักษ์แจ้งซึ่งสภาวะสูงสุด—ทั้งหมดนี้เป็นกรรมนิสัยของพราหมณ์โดยกำเนิด. ส่วนความกล้าหาญ รัศมีแห่งพลัง ความมั่นคง ความชำนาญ ไม่หนีจากศึก การให้ทาน และสำนึกแห่งความเป็นผู้ปกปักรักษา—ทั้งหมดนี้เป็นกรรมนิสัยของกษัตริย์นักรบโดยกำเนิด.
अजुन उवाच
Educational Q&A
The verse outlines svabhāva-jāni karmāṇi—duties that naturally arise from one’s disposition—contrasting the Brahmin’s orientation toward restraint, purity, learning, and realization with the Kshatriya’s orientation toward courage, steadfast protection in battle, skill, generosity, and responsible authority.
In the Bhishma Parva’s dharma-discussion context, Arjuna is asking about the defining qualities and natural works associated with social roles (especially Brahmin and Kshatriya), framing ethical conduct and battlefield responsibility as expressions of inner nature rather than mere external labels.