Shloka 82
उत्पातवर्णनम् (Utpāta-varṇanam) — Catalogue of Portents
महादोष: संनिपातस्तस्याद्य: क्षय उच्यते । परस्परज्ञा: संहृष्टा व्यवधूता: सुनिश्चिता:,युद्ध महान् दोषका भण्डार है। उन दोषोंमें सबसे प्रधान है जनसंहार। यदि एक दूसरेको जाननेवाले, हर्ष और उत्साहमें भरे रहनेवाले, कहीं भी आसक्त न होकर विजय- प्राप्तिका दृढ़ निश्चय रखनेवाले तथा शौर्यसम्पन्न पचास सैनिक भी हों तो वे बड़ी भारी सेनाको धूलमें मिला देते हैं। यदि पीछे पैर न हटानेवाले पाँच, छ: और सात ही योद्धा हों तो वे भी निश्चितरूपसे विजयी होते हैं
mahādoṣaḥ saṁnipātas tasyādyaḥ kṣaya ucyate | parasparajñāḥ saṁhṛṣṭā vyavadhūtāḥ suniścitāḥ ||
วยาสตรัสว่า “สงครามเป็นคลังแห่งโทษใหญ่ และโทษที่สำคัญที่สุดคือ ‘กษยะ’—ความพินาศและการสังหารหมู่. แต่หากมีนักรบเพียงกลุ่มเล็ก ๆ ที่รู้จักกันดี เปี่ยมด้วยความยินดีและฮึกเหิม ปราศจากความยึดติดอันรบกวนใจ และตั้งมั่นในชัยชนะ—เมื่อยืนหยัดร่วมกันด้วยความกล้าหาญ ก็อาจบดขยี้กองทัพใหญ่ยิ่งได้”
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa frames massed battle as a grave strategic and moral danger because its primary outcome is kṣaya—large-scale destruction. He then highlights the counter-principle: disciplined cohesion, mutual trust, detachment from distractions, and unwavering resolve can make a small, virtuous, well-knit unit more effective than a huge but less integrated host.
In the Bhīṣma Parva’s opening war context, Vyāsa offers counsel about the nature of warfare: he warns that the gathering of armies tends toward slaughter, yet he explains how a compact group of mutually known, enthusiastic, detached, and determined warriors can overcome a much larger force through unity and steadfast courage.