Shloka 45
उत्पातवर्णनम् (Utpāta-varṇanam) — Catalogue of Portents
ध्यायन्त: प्रकिरन्तश्न व्याला वेपथुसंयुता: । दीनास्तुरड्रमा: सर्वे वारणा: सलिलाश्रया:,दुष्ट हाथी काँपते और चिन्ता करते हुए भयके मारे मल-मूत्र त्याग कर रहे हैं, घोड़े अत्यन्त दीन हो रहे हैं और सम्पूर्ण गजराज पसीने-पसीने हो रहे हैं
dhyāyantaḥ prakirantaś ca vyālā vepathusaṁyutāḥ | dīnāś turagamāḥ sarve vāraṇāḥ salilāśrayāḥ ||
วยาสกล่าวว่า สัตว์ทั้งหลายสั่นสะท้านด้วยความกลัว ยืนนิ่งราวกับครุ่นคิด และด้วยตระหนกจึงขับถ่ายสิ่งโสโครก ม้าทั้งหลายซบเซาอย่างยิ่ง ส่วนช้างใหญ่—ที่พึ่งพาน้ำเพื่อคลายร้อน—เปียกชุ่มไปด้วยเหงื่อ เมื่ออธรรมรวมตัวเพื่อศึก แม้สัตว์เดรัจฉานก็ยังสำแดงความหวาดหวั่นและความวิปริต ประหนึ่งเงาล่วงหน้าของมหันตภัย
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse uses the distress of animals as an ethical omen: when a great conflict is driven by adharma and impending destruction, disorder appears not only in human minds but in the natural world as well, warning of the moral cost of war.
Vyāsa describes fearful portents around the armies: beasts tremble and panic, horses lose spirit, and elephants sweat heavily and seek water—signs of anxiety and impending catastrophe as the war atmosphere intensifies.